Yüce Allah şöyle buyuruyor: Gökler, çatlayıp yarılması hususunda Rabbini dinledi ve O'nun kendisine verdiği emre itaat etti. Araplar "ezine leke fî hâze'l-emri iznen" derler; "seni dinledi" anlamındadır. Hz. Peygamber'den (s.a.v.) rivayet edilen şu haber de bundandır: "Allah hiçbir şeye, Kur'an'ı güzel sesle okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi kulak vermemiştir"; yani Allah hiçbir şeyi, Kur'an'ı güzel sesle okuyan bir peygamberi dinlediği gibi dinlememiştir. Şairin şu sözü de bundandır: "Hayırla anıldığımı duyduklarında sağırdırlar; kötülükle anıldığımda ise kulak verirler." Onların itaat hakkındaki "semi'a leh" sözlerinin aslı dinlemedendir; "semi'tu lek" denir, yani "sözünü dinledim ve söylediğin ve emrettiğin şeyde sana itaat ettim" demektir. Bizim dediğimize benzer şekilde (te'vil ehli) şöyle dedi: Saîd (b. Cübeyr) "ve ezinet li-rabbihâ" hakkında: "Rabbini dinledi" dedi. Mücâhid de: "Dinledi" dedi. Katâde de: "Yani dinledi ve itaat etti" dedi. Dahhâk da aynı şekilde açıkladı.

يقول تعالى ذكره: إذا السماء تصدعت وتقطعت فكانت أبوابا قوله: يقول: وسمعت السموات في تصدعها وتشققها لربها، وأطاعت له في أمره إياها. والعرب تقول: أذن لك في هذا الأمر إذنا بمعنى: استمع لك، ومنه الخبر الذي روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: «ما أذن الله لشيء كإذنه لنبي يتغنى بالقرآن» يعني بذلك: ما استمع الله لشيء كاستماعه لنبي يتغنى بالقرآن؛ ومنه قول الشاعر: [+البحر البسيط] صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به %~% وإن ذكرت بسوء عندهم أذنوا وأصل قولهم في الطاعة: سمع له من الاستماع، يقال منه: سمعت لك، بمعنى سمعت قولك وأطعت فيما قلت وأمرت وبنحو الذي قلنا في معنى قوله: قال: سمعت لربها حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن يمان، عن أشعث، عن جعفر، عن سعيد، في قوله: قال: سمعت حدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، مثله حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة، في قوله : أي سمعت وأطاعت حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ، يقول: ثنا عبيد، قال: سمعت PageEndV24P232 الضحاك، يقول في قوله:

"Ezine leh" (ona kulak verdi) "dinledi" demektir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) şu sözü de bundandır: "Allah hiçbir şeye, Kur'an'ı güzel sesle okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi kulak vermemiştir." Ebû Ubeyde, Müberred ve Zeccâc, Ka'neb'in şu beytini nakletmişlerdir: "Hayırla anıldığımı duyduklarında sağırdırlar; kötülükle anıldığımda ise kulak kesilirler." Mana şudur: Göğün cisminde, Allah'ın kudretinin onu yarıp parçalarını dağıtmasına engel olacak hiçbir şey bulunmaz; o, bu etkiyi kabulde, efendisinden emir geldiğinde susup boyun eğen ve karşı koymayan itaatkâr köle gibidir. Bu söz, kudretin hiçbir engelle karşılaşmadan parçalamada, yok etmede ve fâni kılmada geçerli olduğunu gösterir. "Ve hukkat" ise "o, şuna mahkûktur, hakîktir (layıktır)" sözündendir; yani o, boyun eğmeye ve karşı koymamaya layıktır. Çünkü o bir cisimdir; her cisim zâtı itibarıyla mümkündür; zâtı itibarıyla mümkün olan her şeye göre varlık ve yokluk eşittir; böyle olan her şeyin varlığının yokluğuna ya da yokluğunun varlığına tercih edilmesi mutlaka Vâcibü'l-vücûd'un etkisi ve tercihiyle olur. Dolayısıyla O'nun kudretinin onu var etmede ve yok etmede etkisi hiçbir engel olmaksızın geçerlidir. Mümkünün ise kabul ve istidattan başka bir şeyi yoktur; böyle bir şey, Vâcibü'l-vücûd'dan bazen varlığı bazen yokluğu kabul etmeye layıktır.

فقد تقدم تفسيره إلا أن الأول في السماء وهذا في الأرض ، وإذا اختلف وجه الكلام لم يكن تكرارا . ! 7 < ومعنى أذن له استمع ، ومنه قوله عليه الصلاة والسلام : ( ما أذن الله لشيء كإذنه لنبي يتغنى بالقرآن ) وأنشد أبو عبيدة والمبرد والزجاج قول قعنب : % صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به % % وإن ذكرت بشر عندهم أذنوا % والمعنى أنه لم يوجد في جرم السماء ما يمنع من تأثير قدرة الله تعالى في شقها وتفريق أجزائها ، فكانت في قبول ذلك التأثير كالعبد الطائع الذي إذا ورد عليه الأمر من جهة المالك أنصت له وأذعن ، ولم يمتنع فقوله : يدل على نفوذ القدرة في التفريق والإعدام والإفناء من غير ممانعة أصلا ، وأما قوله : { وحقت } فهو من قولك هو محقوق بكذا ، وحقيق به . يعني وهي حقيقة بأن تنقاد ولا تمتنع وذلك لأنه جسم ، وكل جسم فهو ممكن لذاته وكل ممكن لذاته فإن الوجود والعدم بالنسبة إليه على السوية ، وكل ما كان كذلك ، كان ترجيح وجوده على عدمه أو ترجيح عدمه على وجوده ، لا بد وأن يكون بتأثير واجب الوجود وترجيحه فيكون تأثير قدرته في إيجاده ، وإعدامه ، نافذا ساريا من غير ممانعة أصلا ، وأما الممكن فليس له إلا القبول والاستعداد ، ومثل هذا الشيء حقيق به أن يكون قابلا للوجود تارة ، وللعدم أخرى من واجب الوجود ، أما قوله :

Yani (gök) dinledi ve dinlemesi ona yaraştı. Bu mana İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarından rivayet edilmiştir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) şu sözü de bundandır: "Allah hiçbir şeye, Kur'an'ı güzel sesle okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi kulak vermemiştir"; yani Allah hiçbir şeyi (öyle) dinlememiştir. Şair der ki: "Hayırla anıldığımı duyduklarında sağırdırlar; kötülükle anıldığımda ise kulak verirler", yani dinlerler. Ka'neb b. Ümmi Sâhib de der ki: "Bir şüphe duyarlarsa sevinçle onunla uçarlar; iyi bir şey duyduklarında ise onu gömerler." Şöyle de denmiştir: Mana, "Allah onun üzerine yarılma emrini dinlemeyi gerçekleştirdi" demektir. Dahhâk dedi ki: "Hukkat": itaat etti; Rabbine itaat etmesi ona yaraşır, çünkü onu O yaratmıştır. "Fülân mahkûkun bi-kezâ" (falanca şuna layıktır) denir. Göğün itaati, Allah'ın onunla dilediği şeyden kaçınmaması anlamındadır; itaat edip icabet etsin diye onda hayat yaratılması da uzak değildir. Katâde dedi ki: Bunu yapması ona yaraşır. Kesîr'in şu beyti de bundandır: "Eğer gönül alma olursa, ehlen ve merhaben; gönül alma bizim katımızda onun hakkıdır (ona layıktır)."

أي سمعت وحق لها أن تسمع روي معناه عن بن عباس ومجاهد وغيرهما ومنه قوله صلى الله عليه وسلم : ( ما أذن الله لشيء كأذنه لنبي يتغنى بالقرآن ( أي ما استمع الله لشيء قال الشاعر : صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به * وإن ذكرت بسوء عندهم أذنوا أي سمعوا وقال قعنب بن أم صاحب : إن يأذنوا ريبة طاروا بها فرحا * وما هم أذنوا من صالح دفنوا وقيل : المعنى وحقق الله عليها الاستماع لأمره بالانشقاق وقال الضحاك : حقت : أطاعت وحق لها أن تطيع ربها لأنه خلقها يقال : فلان محقوق بكذا وطاعة السماء : بمعنى أنها لا تمتنع مما أراد الله بها ولا يبعد خلق الحياة فيها حتى تطيع وتجيب وقال قتادة : حق لها أن تفعل ذلك ومنه قول كثير : فإن تك لحياة فيها حتى تطيع وتجيب وقال قتادة : حق لها أن تفعل ذلك ومنه قول كثير : فإن تكن العتبى فأهلا ومرحبا * وحقت لها العتبى لدينا وقلت قوله تعالى :

Yani (gök) Rabbini dinledi ve O'nun kendisine emrettiği yarılma hususunda emrine itaat etti; bu kıyamet günüdür. "Ve hukkat": Yani O'nun emrine itaat etmesi ona yaraşır; çünkü O, karşı konulamayan ve yenilemeyen yücedir; aksine her şeyi kahretmiştir ve her şey O'na boyun eğmiştir. Sonra şöyle buyurdu:

وقوله تعالى أي استمعت لربها وأطاعت أمره فيما أمرها به من الانشقاق وذلك يوم القيامة ( وحقت ) أي وحق لها أن تطيع أمره لأنه العظيم الذي لا يمانع ولا يغالب بل قد قهر كل شيء وذل له كل شيء ثم قال

Gök yarıldığında (1), Rabbine kulak verip boyun eğdiğinde ve buna layık kılındığında (2), yer uzatıldığında (3), içindekini dışarı atıp boşaldığında (4), Rabbine kulak verip boyun eğdiğinde ve buna layık kılındığında (5). "Gök yarıldığında": bulutlarla yarıldığında; nitekim "Göğün bulutlarla yarılacağı gün" buyrulmuştur. Hz. Ali'den (r.a.): Samanyolu'ndan yarılır. "Rabbine kulak verdiğinde": O'nu dinlediğinde; yani Allah onun yarılmasını dilediğinde kudretinin etkisine, emredene izin verip boyun eğen itaatkâr kimsenin boyun eğişi gibi boyun eğdiğinde. "Ve layık kılındığında": dinleyip boyun eğmeye layık kılındığında; "hakka bi-kezâ" denir, o da "mahkûk" ve "hakîk"tir. "Yer uzatıldığında": dağları ve tepeleri giderilerek düzlendiğinde. "İçindekini dışarı attığında": bağrındaki hazineleri ve ölüleri; "ve boşaldığında": boşalmak için son gücünü zorladığında, öyle ki içinde hiçbir şey kalmaz. "Rabbine kulak verdiğinde": atma ve boşalma hususunda; "ve layık kılındığında": izne. "İzâ"nın tekrarı, iki cümlenin her birinin kudretin ayrı bir türüne müstakil olarak delalet etmesi içindir. Cevabı ise ya belirsizlikle korkuyu büyütmek için, ya Tekvîr ve İnfitâr sûrelerinde geçenle yetinildiği için, ya da (sonraki) sözün ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.

بسم الله الرحمن الرحيم إذا السماء انشقت (1) وأذنت لربها وحقت (2) وإذا الأرض مدت (3) وألقت ما فيها وتخلت (4) وأذنت لربها وحقت (5) إذا السماء انشقت بالغمام كقوله تعالى: ويوم تشقق السماء بالغمام وعن علي رضي الله تعالى عنه: تنشق من المجرة. وأذنت لربها واستمعت له أي انقادت لتأثير قدرته حين أراد انشقاقها انقياد المطواع الذي يأذن للآمر ويذعن له. وحقت وجعلت حقيقة بالاستماع والانقياد يقال: حق بكذا فهو محقوق وحقيق. وإذا الأرض مدت بسطت بأن تزال جبالها وآكامها. وألقت ما فيها ما في جوفها من الكنوز والأموات وتخلت وتكلفت في الخلو أقصى جهدها حتى لم يبق شيء في باطنها. وأذنت لربها في الإلقاء والتخلي. وحقت للإذن أقصى جهدها حتى لم يبق شيء في باطنها. وأذنت لربها في الإلقاء والتخلي. وحقت للإذن وتكرير إذا لاستقلال كل من الجملتين بنوع من القدرة، وجوابه محذوف للتهويل بالإبهام أو الاكتفاء بما مر في سورتي «التكوير» و «الانفطار» أو لدلالة قوله.