قَالُوا۟ يَٰشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِّمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَىٰكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَٰكَ وَمَآ أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ

“Dediler ki: "Ey Şu'ayb! Biz senin söylediklerinin çoğundan birşey anlamıyoruz. Ayrıca seni içimizde çok zayıf biri olarak görüyoruz. Eğer akrabaların olmasaydı mutlaka seni recmederdik (taşa tutardık). Senin bize hiçbir üstünlüğün yoktur."” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre Şuayb kavmi ona söylediklerinin çoğunu anlamadıklarını ifade etmişlerdir; Taberî burada Şuayb'ın görme zayıflığı veya kör olmasıyla ilgili rivayetleri nakleder. Ayrıca 'levlâ rahtuke leracamnâke' ifadesindeki 'racm' kelimesinin bazılarına göre sövme/hakaret, bazılarına göre ise öldürme anlamına geldiğini belirtir.

وقوله: يقول: يقولون: ولولا أنت في عشيرتك وقومك لرجمناك، يعنون: لسببناك. وقال بعضهم: معناه لقتلناك
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı

Zemahşerî'ye göre kavim, Şuayb'a güçlerinin ve izzetlerinin olmadığını, kendisini engelleyemeyeceklerini söylemiştir. 'Zaîf' kelimesinin 'hakir/aşağılanmış' anlamına geldiğini, bazılarının 'kör' manasına aldığını ama bunun 'fînâ' ifadesiyle çeliştiği için doğru olmadığını belirtir; çünkü kör kişi hem onların içinde hem dışında kördür, oysa ayet özellikle 'içimizde' zaîf olduğunu vurgular. Ayrıca 'lerâke fînâ zaîfâ' ifadesindeki zamirin fiilin önüne alınmasının, asıl vurgunun fiilde değil failde (yani Şuayb'ın kendisinde) olduğuna işaret ettiğini açıklar; yani asıl izzetli olan Şuayb değil, onun kavmidir.

وليس بسديد ؛ لأن { فينا } يأباه . ألا ترى أنه لو قيل إنا لنراك فينا أعمى ، لم يكن كلاما ؛ لأن الأعمى أعمى فيهم وفي غيرهم
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Râzî, kavminin Şuayb'a söylediği sözdeki 'zayıf' ifadesinin 'kör' anlamına geldiği görüşünü zayıf bulur; bunun yerine kavmin, ona kendisini savunacak gücü ve desteği (nusrat) olmadığını, kabilesinin saygınlığı olmasa onu taşlayacaklarını kastettiğini savunur. Ayrıca 'rehtike' (kabilen) ifadesinin kendisine değil kavmine/kabilesine bir değer atfettiğini, Şuayb'ın şahsen onlar için hiçbir kıymeti olmadığını gösterdiğini belirtir. Kavmin bu sözlerinin, Şuayb'ın getirdiği delil ve beyyinelere karşı bir cevap değil, sövgü ve sefahatle karşılık verme mahiyetinde olduğunu vurgular.

واعلم أن هذا القول ضعيف لوجوه : الأول : أنه ترك للظاهر من غير دليل ، والثاني : أن قوله : { فينا } يبطل هذا الوجه ؛ ألا ترى أنه لو قال : إنا لنراك أعمى فينا كان فاسدا ، لأن الأعمى أعمى فيهم وفي غيرهم
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Kurtubî bu ayette geçen 'zaîf' kelimesine ilişkin farklı görüşleri nakleder: Said b. Cübeyr ve Katade'ye göre kişi gözlerinden musaptı (kör), Sevrî'ye göre görme zayıflığı vardı; Hasan'a göre kelime 'hakir/değersiz' anlamındadır, bir başka görüşe göre bedenen zayıf, Süddî'ye göre ise ona destek olacak asker ve yardımcılarının bulunmaması anlamındadır. Ayrıca 'rehtuke' kelimesinin kişinin dayandığı ve güç aldığı aşireti/kabilesi anlamına geldiği, 'lerecemnâke' ifadesinin ise recmederek öldürmek ya da sövmek anlamlarına gelebileceği belirtilir.

قيل : إنه كان مصابا ببصره قاله سعيد بن جبير وقتادة وقيل : كان ضعيف البصر قاله الثوري وحكى عنه النحاس مثل قول سعيد بن جبير وقتادة قال النحاس : وحكى أهل اللغة أن حمير تقول للأعمى ضعيفا أي قد ضعف بذهاب بصره
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr'e göre bu ayette Şuayb kavminin ona 'seni topluluğumuz olmasaydı taşlardık' demesi, aslında kendisine karşı güçlerinin yetmediğini değil, ancak kavmi/aşireti onun dininde olmadığı halde sadece o topluluğun itibarı sebebiyle ona dokunmadıklarını ifade eder. Yani 'racm' kelimesi bazılarına göre taşlamak, bazılarına göre ise sövmek/hakaret etmek anlamındadır ve onların nezdinde Şuayb'a karşı hiçbir değer ve saygının bulunmadığı vurgulanmaktadır.

لولا معزتهم علينا لرجمناك قيل بالحجارة وقيل لسببناك أي ليس عندنا لك معزة
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre kavim, Şuayb'ın söylediklerinin çoğunu anlamadıklarını, tevhid gerekliliği ve ölçüde eksiklik yapmanın haramlığı gibi hususlarda delil sunmadığını ileri sürmüşlerdir; bunun sebebi akıllarının kısırlığı ve düşünmemeleridir. Ayrıca bazılarına göre bu sözü onun konuşmasını hafife almak veya ona karşı şiddetli nefretlerinden dolayı zihinlerini ona açmamak amacıyla söylemişlerdir. Onu içlerinde zayıf ve güçsüz, kendini savunamayacak ya da itibarsız biri olarak gördüklerini, kendisini taşlayarak öldürmekten ancak kavminin -inançlarından değil- kendi aralarındaki itibarları sebebiyle vazgeçtiklerini belirtmişlerdir.

وإنا لنراك فينا ضعيفا لا قوة لك فتمتنع منا إن أردنا بك سوءا، أو مهينا لا عز لك، وقيل أعمى بلغة حمير

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Tüm müfessirler 'zaîf' ve 'racm' kelimelerinin birden fazla anlama gelebileceğini kabul eder; kavmin Şuayb'a saygısızlığının ve onu ancak kabilesinin itibarı sebebiyle taşlamadıklarının vurgulandığı ortak temadır. Racm kelimesinin hem 'taşlayarak öldürme' hem 'sövme/hakaret' anlamına gelebileceği de genel kabul görür.

Farklar

Taberî ve Kurtubî rivayet ağırlıklı olarak 'zaîf' kelimesinin kör/görme zayıflığı, hakirlik veya destekten mahrumluk gibi çoklu anlamlarını selef alimlerinden nakille sıralar; Zemahşerî ve Râzî ise dil/belağat analiziyle kör yorumunu bağlamsal (fînâ ifadesiyle çelişki) ve mantıksal sebeplerle zayıf bulup 'destek/güçten mahrumiyet' anlamını tercih eder. Beydâvî ayrıca Mu'tezile'nin kör peygamberlik meselesine kelamî bir atıfla değinir, bu diğerlerinde yok. İbn Kesîr ise vurguyu kavmin dinî bakımdan Şuayb'a değer vermemesi noktasına kaydırır.

Dönemsel bağlam

Erken dönem müfessir Taberî rivayetleri geniş biçimde nakletmekle yetinirken, sonraki dönem müfessirleri (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) dil ve belağat tahliliyle rivayetleri eleştirel süzgeçten geçirmiş, bazı görüşleri bağlamsal tutarsızlık gerekçesiyle zayıf bulmuştur. Kurtubî ve İbn Kesîr ise daha geç dönemde hem rivayetleri hem dil analizini birleştirerek dengeli bir sentez sunar; temel mesele (kavmin Şuayb'a saygısızlığı) sabit kalırken yorum yöntemi rivayetten dilsel/bağlamsal analize doğru evrilmiştir.

Günümüz bağlantısı

Bu karşılaştırmalı okuma, bir kişinin değerinin yalnızca dünyevi güç, itibar ya da soy bağıyla değil, taşıdığı doğru söz ve ahlaki duruşla ölçülmesi gerektiğini hatırlatır. Toplumsal ilişkilerde birine sadece yakınlarının itibarından ötürü saygı gösterip söylediklerine kulak tıkamak, günümüzde de sağlıklı iletişim ve diyalog önünde bir engel olabilir; bu bakımdan ayet, sabırla ve ihlasla doğruyu anlatmaya çalışan kişilerin karşılaştığı zorluklara dair düşündürücü bir örnek sunar.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir