فَلَمَّا عَتَوْا۟ عَن مَّا نُهُوا۟ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ
“So when they took pride in that which they had been forbidden, We said unto them: Be ye apes despised and loathed!” — M. M. Pickthall
Taberî9-10. c.✓ Citation verified
Taberî'ye göre bu ayet, Ashâb-ı Sebt'in (Cumartesi halkının) Allah'ın men ettiği balık avlamada ısrar edip azgınlaşmalarını anlatır. Onlara şeytan balığı Cumartesi günü değil başka günlerde yemelerini vahyetmiş, halk üç gruba ayrılmış: fiilen avlayanlar, sessizce seyredip karşı çıkmayanlar ve açıkça uyaranlar. Sonunda Allah gece ansızın azap göndermiş, sabah kalktıklarında suça bulaşanlar maymuna dönüşmüş bulunmuş.
فإنه كان حي من يهود سيقت الحيتان إليهم يوم السبت ثم غاصت لا يقدرون عليها حتى يغوصوا بعد كد ومؤنة شديدة، كانت تأتيهم يوم السبت شرعا بيضا سمانا كأنها الماخض
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified
Bu metinde Râzî, önce 'atev' (azgınlık/isyan) ifadesinin dilbilimsel tahlilini yapar ve ayette bir hazif (mahzuf ifade) bulunduğunu belirtir. Ardından ayetteki zilletin kime ait olduğu tartışılır; bazılarına göre maymuna dönüştürülenlerin nesli, bazılarına göre o beldedeki diğer yahudiler kastedilmiştir, fakat Râzî çoğunluğun görüşünü tercih ederek bunun Hz. Peygamber zamanındaki yahudileri korkutmak ve onları yahudilikte kalmaktan sakındırmak amacıyla söylendiğini belirtir. Son olarak bu hükmün küfür ve yahudilikte sabit kalanlara mahsus olduğunu, Hz. Muhammed'e iman edenlerin bu hükmün dışında kaldığını ifade eder.
وقال الأكثرون : هذه الآية في اليهود الذين أدركهم الرسول صلى الله عليه وسلم ودعاهم إلى شريعته ، وهذا أقرب . لأن المقصود من هذه الآية تخويف اليهود الذين كانوا في زمان الرسول صلى الله عليه وسلم وزجرهم عن البقاء على اليهودية
Beydâvî13. c.✓ Citation verified
Beydâvî'ye göre kavim kendilerine yapılan uyarıları unutup terk edince, kötülükten men edenler kurtarılmış, zulmedenler ise işledikleri fısk sebebiyle şiddetli bir azaba çarptırılmıştır. Bu azaptan sonra da yasaklandıkları şeyde inat ve kibir gösterdiklerinde Allah onları maymunlara dönüştürmüştür. Rivayete göre men edenler bu azgınlarla birlikte yaşamaktan kaçınıp aralarına duvar örmüşler, bir gün maymuna dönüşenleri bulmuşlardır.
فلما نسوا تركوا ترك الناسي.
Modern connection
Bu kıssa, toplumsal bir yanlışa karşı sessiz kalmanın da bir sorumluluk taşıdığını, buna karşın açıkça uyarıda bulunanların bu sorumluluktan ayrı tutulduğunu düşündürebilir. Günümüzde bu, toplumsal dayanışma ve yapıcı bir tutumla haksızlığa karşı sözünü söyleme erdemiyle ilişkilendirilebilir; bireysel ihlas ve sabrın, toplumsal çözülmeye karşı bir denge unsuru olabileceği düşünülebilir.
AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar