قَالَ أَغَيْرَ ٱللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَٰهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ

“He said: Shall I seek for you a god other than Allah when He hath favoured you above (all) creatures?” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre bu ayette Musa kavmine, kendilerini yaratan ve dünya toplumları içinde üstün kılan Allah'ı bırakıp kendilerine fayda ya da zarar veremeyecek bir ilah aramalarının anlamsızlığını sormaktadır. Bu tutumun apaçık bir cehalet olduğu vurgulanır.

أفأبغيكم معبودا لا ينفعكم ولا يضركم تعبدونه وتتركون عبادة من فضلكم على الخلق؟ إن هذا منكم لجهل
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî, ayette geçen ifadeyi 'sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım' şeklinde açıklamakta; ayrıca 'sizi âlemler üzerine üstün kıldı' ifadesinin, düşmanlarını helak etmesi ve onlara has kıldığı mucizeler/âyetler sebebiyle olduğunu belirtmektedir.

أي أطلب لكم إلها غير الله تعالى يقال : بغيته وبغيت له أي على عالمي زمانكم وقيل : فضلهم بإهلاك عدوهم وبما خصهم به من الآيات
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre 'metebbir' ve 'bâtıl' kelimeleriyle vurgulanan, bu kavmin içinde bulundukları din ve putlarının kesin olarak yıkılacağı, yaptıkları ibadetin ise -Allah'a yakınlaşma niyetiyle yapılmış olsa da- tamamen boşa gideceğidir. Musa'nın 'Allah'tan başka ilah mı arayayım?' sözü ise, Allah'ın onlara diğer kavimlere vermediği nimetlerle üstünlük bahşettiği halde, bu üstünlüğe karşılık O'na en aşağı mahlukatı ortak koşmak istemelerinin ne kadar kötü bir davranış olduğuna işaret eder.

وإنما بالغ في هذا الكلام بإيقاع هؤلاء اسم إن والإخبار عما هم فيه بالتبار وعما فعلوا بالبطلان، وتقديم الخبرين في الجملتين الواقعتين خبرا لأن للتنبيه على أن الدمار لاحق لما هم فيه لا محالة
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre metin, ibadetin sadece gerçek İlah'a yapılması gerektiğini, başka bir şeye ibadete yönelmenin caiz olmadığını belirtir. Ayrıca 'ale'l-âlemîn' ifadesiyle ilgili iki görüş nakledilir: birincisi Allah'ın onları kendi zamanlarındaki insanlardan üstün kıldığı, ikincisi ise onlara özgü mucizevi ayetler verildiği, başka hususlarda üstün olanlar bulunsa da bu konuda benzersiz oldukları anlamıdır.

فكيف يجوز العدول عن عبادته إلى عبادة غيره

Comparison

Common ground

Tüm müfessirler ayetin, Musa'nın kavmine 'Allah'tan başka ilah mı arayayım' sorusunun anlamsızlığını ve tevhid vurgusunu, ayrıca Allah'ın onları özel nimet/mucizelerle üstün kıldığını dil/belağat tahlili yoluyla ele alır. Hepsi istifham ifadesinin kınama (tevbih) amacı taşıdığında birleşir.

Differences

Taberî konuyu cehalet vurgusuyla sade biçimde ele alırken, Kurtubî kelime tahliline (بغى kökü) ve düşmanların helakine odaklanır. Beydâvî nahiv/i'câz unsurlarını (takdim-tehir) tenbih amacına bağlayarak dinlerinin ve ibadetlerinin boşa gideceğini vurgular; Râzî ise 'âlemîn' ifadesi için iki farklı rivayeti karşılaştırarak çoğulcu bir yaklaşım sunar. Bu farklar, dönemlerindeki tefsir yönteminin (rivayet, dil, kelam, nahiv) ağırlığından kaynaklanır.

Historical context

Erken dönem (Taberî) daha çok rivayet ve genel anlam üzerinden giderken, sonraki müfessirler (Kurtubî, Beydâvî, Râzî) dil/nahiv inceliklerini ve farklı görüşleri sistematik biçimde karşılaştırarak metni daha derinlemesine işlemiştir; temel tevhid mesajı ise tüm dönemlerde sabit kalmıştır.

Modern connection

Bu ayet, insanın kendisine verilen nimetleri ve imkânları fark edip bunların kaynağını doğru tanımasının, ilim ile iman arasında bir çatışma değil bütünlük oluşturduğunu düşündürebilir. Ayrıca üstünlüğün gerçek ölçüsünün maddi güç değil, verilen imkânları hakkıyla değerlendirme bilinci olduğu, günümüz toplumsal ve ahlaki hayatta şükür ve ihlas temaları üzerinden düşünülebilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar