إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ مُتَبَّرٌ مَّا هُمْ فِيهِ وَبَٰطِلٌ مَّا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

“Lo! as for these, their way will be destroyed and all that they are doing is in vain.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre bu ayet, Hz. Musa'nın kavmine (Beni İsrail'e) buzağıya tapan kimseler hakkında söylediği bir haberdir. Musa onlara, putlara tapınmakla yaptıkları amellerin Allah tarafından yok edileceğini, bâtıl kılınacağını ve kendilerine fayda vermeyeceğini, dünyada da ahirette de bu ibadetlerinin onları kurtaramayacağını bildirmiştir.

إن هؤلاء العكوف على هذه الأصنام، الله مهلك ما هم فيه من العمل ومفسده، ومخسرهم فيه بإثابته إياهم عليه العذاب المهين، وباطل ما كانوا يعملون من عبادتهم إياها فمضمحل
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî bu ayette putperestlerin yaptığı ibadetin özünde batıl olduğunu, çünkü doğru bir yüz/amaç üzere yapılmadığını belirtir; batıl amelin sevabı yoktur. Ayrıca kıraat farklılıklarına dikkat çekerek 'ma' edatının hem müennes belirsiz isim hem de mastar anlamına gelebileceğini, dolayısıyla ifadenin 'yaptıkları şey tamamen batıldı' anlamına geldiğini açıklar.

أي كان عملهم في نفسه باطلا ، لأنه لم يعمل لوجه صحيح ، والعمل الباطل لا ثواب له . وقرىء : ( وبطل ) على الفعل . وعن عاصم : وباطلا بالنصب
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Râzî'ye göre bu ayette geçen 'bâtıl olma' ifadesi, yapılan işin bizzat yok olması değil, ondan hiçbir fayda sağlanamaması ve zarardan koruma özelliğinin bulunmamasıdır. İbadetin asıl amacı Allah'ın zikrinin kalpte yerleşmesi ve kalbin bu marifetle mutmain olmasıdır; Allah'tan başkasına ibadetle uğraşmak ise kalbi Allah'ın zikrinden uzaklaştırdığından bu amacın tam zıddına hizmet eder ve dolayısıyla helak ve hüsran sebebidir.

والمراد من بطلان عملهم : أنه لا يعود عليهم من ذلك العمل نفع ولا دفع ضرر ، وتحقيق القول في هذا الباب أن المقصود من العبادة أن تصير المواظبة على تلك الأعمال سببا لاستحكام ذكر الله تعالى في القلب حتى تصير تلك الروح سعيدة بحصول تلك المعرفة فيها
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî'ye göre bu metinde 'et-tebâr' kelimesi helak anlamındadır; her kırık kap veya bozulmuş iş için 'mütebbir' denir. Buna göre ayette kastedilen, hem ibadet edilenin (putların) hem de ibadet edenlerin helake mahkum olduğudur. 'Bâtıl' kelimesi de 'zâhib' (yok olan) ve 'müzmahill' (silinip giden) anlamında açıklanmıştır.

أي مهلك والتبار : الهلاك وكل إناء مكسر متبر وأمر متبر أي إن العابد والمعبود مهلكان وقوله : ( وباطل ) أي ذاهب مضمحل
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr, bu ayetin zahir manasının açık olduğunu belirtir, fakat söz konusu ilk ayetin bu şekilde (Sâmirî kıssasının ayrıntılı rivayetiyle) tefsir edilmesinde tereddüt olduğunu ifade eder. Ardından Mûsâ'nın Rabbine gitmesi, otuz gün oruç tutması, ağız kokusunun misk kokusundan daha güzel olduğuna dair rivayet, İsrailoğullarının Mısır'dan getirdikleri emanet ve ödünç eşyaları yakması, Sâmirî'nin elçinin izinden aldığı bir avuç toprakla altın buzağıyı yapması ve halkın bu konuda ayrılığa düşmesi gibi ayrıntılı bir kıssa nakledilir.

ولا شك أن هذه الآية معناها ظاهرا وأما تفسيره الآية الأولى بهذا ففيه نظر
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre 139. ayette 'إن هؤلاء' ile işaret edilenler, Musa'nın kavminin buzağıya taptığı sırada yanından geçtiği putperest kavimdir; onların içinde bulundukları din yıkılıp helak olacak, taptıkları putlar da paramparça edilecektir. İşledikleri ibadet, Allah'a yaklaşmayı kastetmiş olsalar bile bâtıl ve boşa gitmiştir. 140. ayette Musa, kavmine Allah'tan başka bir ilah aramasının anlamsızlığını, Allah'ın onları âlemlere üstün kılan nimetlerle özel olarak seçtiği halde bu şekilde karşılık vermelerinin çirkinliğini vurgulayarak sorar.

وإنما بالغ في هذا الكلام بإيقاع هؤلاء اسم إن والإخبار عما هم فيه بالتبار وعما فعلوا بالبطلان، وتقديم الخبرين في الجملتين الواقعتين خبرا لأن للتنبيه على أن الدمار لاحق لما هم فيه لا محالة

Comparison

Common ground

Tüm müfessirler ayetin, putlara/buzağıya tapanların yaptığı ibadetin bâtıl ve neticesiz olduğunu bildirdiği konusunda birleşir; 'bâtıl' ve 'tebâr' kelimelerinin dil tahliline dayanarak bu ibadetin fayda sağlamayacağı ve helake yol açacağı ortak vurgudur.

Differences

Taberî ve İbn Kesîr rivayet odaklı yaklaşarak olayı Sâmirî kıssası bağlamında ayrıntılandırırken, İbn Kesîr ayrıca bu ayrıntılı rivayetlere dair ihtiyatlı bir tereddüt de dile getirir. Zemahşerî, Kurtubî ve Beydâvî dil/belağat ve kıraat analizine yoğunlaşarak 'mâ' edatının ve kelime köklerinin farklı anlam katmanlarını inceler. Râzî ise meseleyi daha çok kelamî/akli düzleme taşıyarak bâtıl olmanın 'yok olma' değil 'fayda vermeme' anlamına geldiğini ve ibadetin asıl gayesinin kalbin Allah'ın zikriyle mutmain olması olduğunu vurgular; bu, dil ekolünden ziyade kelamcı bakış açısının yansımasıdır.

Historical context

En eski müfessir Taberî rivayet ağırlıklı bir yöntemle meseleyi ele alırken, sonraki dönemlerde Zemahşerî, Râzî, Kurtubî ve Beydâvî ile dil, belağat ve akli/kelamî tahlillerin ağırlık kazandığı görülür; İbn Kesîr ise yine rivayete dönerek ama bu rivayetlerin sıhhatine dair eleştirel bir tavır sergileyerek dönemler arasında yöntemsel bir çeşitlilik ve zamanla artan eleştirel yaklaşım sergilenmiştir. Temel mana (bâtıl ibadetin faydasızlığı) sabit kalmış, yorum araçları ve derinliği zamanla çeşitlenmiştir.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, ibadetin biçiminden çok özünün ve niyetinin önemine dikkat çeker; kalbin doğru bir yöneliş ve ihlas ile Allah'ı anmasının, sadece dışsal ritüellerden ibaret olmayan bir bilinç gerektirdiğini hatırlatır. Günümüzde bu, kişinin yaptığı işlerde ihlas ve amacın netliğini sorgulaması, toplumsal ve bireysel ibadet pratiklerinde biçimden öte ruhun ve bilinçli niyetin önemsenmesi şeklinde düşünülebilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar