لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبْلُ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ
“"Yemin ederiz ki, gerek bize, gerekse daha önce atalarımıza böyle bir vaadde bulunuldu; (fakat) bu geçmiştekilerin masallarından başka bir şey değildir!"” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî'ye göre bu ayette müşrikler, Hz. Peygamber'e ve kendilerinden önceki peygamberlere hitaben, kendilerine ve atalarına vaad edilen bu şeyin (öldükten sonra dirilme) daha önce de vaad edildiğini fakat bunun gerçekleşmediğini söyleyerek alay etmektedirler. Onlara göre bu vaad sadece eskilerin masallarından ibarettir ve gerçekleşmemiştir.
قالوا: لقد وعدنا هذا الوعد الذي تعدنا يا محمد، ووعد آباءنا من قبلنا قوم ذكروا أنهم لله رسل من قبلك، فلم نره حقيقةBu müfessire göre ifade, Hz. Muhammed'in (sav) gelişinden önceki döneme işaret etmektedir; ancak bu konuda somut/gerçek bir bilgiye ulaşılamadığı belirtilmiştir.
أي من قبل مجيء محمد صلى الله عليه وسلم فلم نر له حقيقةİbn Kesîr'e göre bu ifade, müşriklerin öldükten sonra diriltilmeyi (iâde) imkânsız görerek reddettiklerini, bu haberin ancak öncekilerin kitaplarından nakledildiğini iddia ettiklerini anlatmaktadır. Onların bu tutumu bir inkâr ve yalanlama olarak nitelendirilmiştir.
يعنون الإعادة محال إنما يخبر بها من تلقاها عن كتب الأولين واختلافهم وهذا الإنكار والتكذيب منهمBu ayette Mekke kâfirlerinin, kendilerinden önceki kavimlerin öldükten sonra dirilmeyi inkâr ederken söylediklerinin aynısını tekrarladığı, öldükten sonra toprak ve kemik olduktan sonra diriltilmeyi uzak bir şey (istib'âd) sayarak inkâr ettikleri anlatılır. Bu müfessire göre onlar, aslında daha önce de topraktan yaratıldıklarını düşünmemişler ve bu vaadi 'eskilerin masalları/yalanları' diye nitelendirmişlerdir.
قالوا أإذا متنا وكنا ترابا وعظاما أإنا لمبعوثون استبعادا ولم يتأملوا إنهم كانوا قبل ذلك أيضا ترابا فخلقواOrtak noktalar
Dört müfessir de ayetin, müşriklerin öldükten sonra dirilme vaadini inkâr ve alay konusu ettiklerini, bunu 'eskilerin masalları' diye nitelendirdiklerini kabul eder. Taberî, İbn Kesîr ve Beydâvî bu tutumun bir yalanlama ve inkâr olduğunda birleşir.
Farklar
Taberî bağlamı geçmiş peygamberlere yönelik alaycı hitap üzerinden okurken, Kurtubî ifadenin zamanla ilgisini temkinli bırakıp kesin bilgi iddia etmez. İbn Kesîr meseleyi 'iâdeyi imkânsız görme' çerçevesinde ele alırken, Beydâvî dil tahliline ağırlık vererek 'esâtîr' kelimesinin kök anlamı üzerinde durur ve istib'âd kavramını öne çıkarır. Bu farklar, dönemsel öncelikler ve yöntemsel eğilimlerden (rivayet, dil analizi, kelâmi vurgu) kaynaklanır.
Dönemsel bağlam
Taberî'den Beydâvî'ye uzanan süreçte ayetin temel mesajı sabit kalmış, fakat yorum yöntemi rivayet ağırlıklı yaklaşımdan dil ve belağat merkezli incelemeye doğru evrilmiştir; Kurtubî'nin ihtiyatlı tavrı ise nakle dayalı kesin bilgiye ulaşmanın sınırlarını gösterir.
Bu karşılaştırma, gaybî konularda bilgi iddiasında bulunurken temkinli ve mütevazı olmanın kıymetini hatırlatır. Ayrıca inkârcı bir tavrı reddetmek için ilim ile iman arasında uyumlu bir bakışın önemine, kesin hükümler yerine derinlemesine düşünmeye açık bir yaklaşımın erdemine işaret eder.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir