قَالُوٓا۟ إِنْ هَٰذَٰنِ لَسَٰحِرَٰنِ يُرِيدَانِ أَن يُخْرِجَاكُم مِّنْ أَرْضِكُم بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ ٱلْمُثْلَىٰ

“(Sihirbazlar daha sonra Musa ve Harun'u göstererek şöyle) dediler: "Bu ikisi muhakkak sihirbazdır; büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve de örnek dininizi yok etmek istiyorlar."” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî bu bölümde iki ayrı meseleyi ele alır: birincisi 'in hâzâni' okuyuşundaki gramer tartışması (kırâatlerin ve nahivcilerin bu ifadeyi izah tarzları), ikincisi ise 'tarîkatikum'un anlamı. Tarîkat kelimesiyle ilgili müfessirler arasında görüş ayrılığı nakledilir: kimileri bunu 'din ve sünnetiniz' kimileri 'ileri gelenleriniz, eşrafınız' (özellikle Benî İsrail) olarak yorumlamıştır. Taberî bu rivayetleri sıralayıp İbn Zeyd'in görüşünü tercih ettiğini belirtir.

قال أبو جعفر: وهذا القول الذي قاله ابن زيد في قوله: قالوا: إن هذان لساحران يعنون بقولهم: إن هذان موسى وهارون، لساحران يريدان أن يخرجاكم من أرضكم بسحرهما
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı

Zemahşerî'ye göre bu ifadeyle kastedilen, herkesin kendi mezhep ve yolunu en üstün, en doğru yol saymasıdır; her grup kendi elindekiyle sevinç içindedir. Ayrıca bir görüş olarak, burada kastedilenin Musa'nın sözü sebebiyle Beni İsrail, yani onların en üstün/örnek yolları olduğu da nakledilmiştir.

وقيل : أرادوا أهل طريقتهم المثلى ، وهم بنو إسرائيل ، لقول موسى
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre ayette anlatılan sözler, halkı Musa ve Harun'dan (a.s.) uzaklaştırmak ve onlara karşı harekete geçirmek için son derece etkili bir korkutma unsuru taşımaktadır; çünkü kişinin doğup büyüdüğü yerden ayrılması kalpler üzerinde ağır bir etki bırakır ve düşmanın tüm makam ve arzu edilen şeylere hakim olması da nefis üzerinde büyük bir sıkıntı oluşturur. Ayrıca 'tarîka' kelimesinin anlamı üzerinde durulmuş, Ferrâ'ya göre bunun kavmin önde gelen, kendilerine örnek alınan eşrafı anlamına geldiği, Zeccâc'a göre ise ayette bir muzâfın hazfedildiği (yani 'ehl-i tarîkatikum' takdirinde olduğu) belirtilmiştir. Her iki durumda da anlam, Musa ve Harun'un İsrailoğulları'nın eşrafını ve büyüklerini alıp gitmek istedikleri yönünde halkı kışkırtmalarıdır.

قال الفراء : الطريقة الرجال الأشراف الذين هم قدوة لغيرهم يقال هم طريقة قومهم ، ويقال للواحد أيضا : هو طريقة قومه ، وجعل الزجاج الآية من باب حذف المضاف أي ويذهبا بأهل طريقتكم المثلى
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre 'İnne hâzâni le sâhirân' ayetindeki 'hâzâni' kullanımı, elifle merfû, mansûb ve mecrûr olan Benî'l-Hâris b. Ka'b, Zübeyd, Has'am ve Kinâne kabilelerinin lehçesine dayanır; bu kabileler tesniyeyi ref, nasb ve cerde elif ile sabit tutarlar. Kurtubî bu görüşü altı kavilden ilki olarak zikreder ve Ebû Ca'fer en-Nahhâs'ın bu görüşü âyete yapılan en güzel açıklama olarak nitelendirdiğini nakleder. Ayrıca Hz. Osman'ın mushafta bir 'lahn' bulunduğunu ancak Arapların bunu dilleriyle düzelteceğini söylediği rivayeti de aktarılır.

القول الأول من الأقوال الستة أنها لغة بني الحرث بن كعب وزبيد وخثعم وكنانة بن زيد يجعلون رفع الاثنين ونصبه وخفضه بالألف يقولون : جاء الزيدان ورأيت الزيدان ومررت بالزيدان
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr'e göre bu ayette geçen ifade, Firavun'un çevresindeki büyüklerin Musa ve Harun'un sihir yoluyla kendilerinin sahip olduğu itibar, mal, mülk ve liderliği ellerinden alacaklarından korktuklarını anlatır. 'Tarîkatü'l-müsla' ifadesi hakkında sahabe ve tabiinden farklı yorumlar nakledilmiştir: İbn Abbas bunu 'içinde bulundukları saltanat ve hayat tarzı' olarak açıklarken, Hz. Ali bunu 'insanların yüzlerini kendilerine çevirmeleri' şeklinde yorumlamış; Mücahid, Ebu Salih, İkrime ve Katade ise bunu sırasıyla 'şeref, akıl ve yaş sahipleri', 'eşrafınız ve büyükleriniz', 'en hayırlınız' ve 'İsrailoğulları' (o dönemin en çok sayı ve mala sahip topluluğu) olarak açıklamışlardır.

وقد تقدم في حديث الفتون أن ابن عباس قال في قوله يعني ملكهم الذي هم فيه والعيش وقال ابن أبي حاتم حدثنا أبي حدثنا نعيم بن حماد حدثنا هشيم عن عبد الرحمن بن إسحاق سمع الشعبي يحدث عن علي في قوله قال يصرفان وجوه الناس إليهما
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre bu ayette sihirbazlar Musa'nın konuşmasını işitince kendi aralarında anlaşmazlığa düşmüş ve gizlice fısıldaşmışlardır; bazıları onun sözünün sihirbaz sözüne benzemediğini söylemiştir. Ayrıca 'إن هذان' ifadesindeki dilbilimsel sorun (تثنية kuralına aykırı görünmesi) çeşitli yönlerden (lehçe farkı, ضمير الشأن, farklı kıraatler) açıklanmış, 'طريقتكم المثلى' ifadesi de Firavun'un kavminin mezhebi veya İsrailoğulları'nın önderleri olarak yorumlanmıştır.

فتنازعوا أمرهم بينهم أي تنازعت السحرة في أمر موسى حين سمعوا كلامه فقال بعضهم: ليس هذا من كلام السحرة.

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Tüm müfessirler 'in hâzâni' ifadesindeki gramer/kıraat meselesini ele alır ve 'tarîkatikum/tarîkatü'l-müsla' ifadesini iki temel eksende yorumlar: ya 'din, yol, mezhep' ya da 'toplumun eşrafı, önde gelenleri' (çoğunlukla İsrailoğulları'na atıfla). Taberî, İbn Kesîr ve Beydâvî bu iki anlamı rivayetlere dayanarak sıralar; Kurtubî ve Beydâvî ayrıca dilbilimsel/lehçesel açıklamaya ağırlık verir.

Farklar

Taberî ve İbn Kesîr rivayet ağırlıklı bir yöntemle sahabe ve tabiin görüşlerini sıralayıp tercihte bulunurken, Zemahşerî ve Râzî daha çok belağat ve bağlamsal/psikolojik okumaya yönelir; Râzî ayrıca ayetin Firavun'un halkı kışkırtma stratejisi olarak işlevini vurgular. Kurtubî ve Beydâvî ise 'hâzâni' meselesini öncelikle Arap lehçeleri ve kıraat farklılıkları çerçevesinde ele alır, hatta Hz. Osman'a atfedilen bir rivayeti de aktarır. Bu farklar, müfessirlerin yöntem tercihlerinden (rivayet tefsiri, dirayet/belağat tefsiri, dil/nahiv odaklı tefsir) kaynaklanır.

Dönemsel bağlam

En erken dönemde (Taberî) rivayet nakli ve dil tartışması bir arada görülürken, sonraki dönemde (Zemahşerî, Râzî) belağat ve bağlamsal-psikolojik yorum öne çıkar; daha sonraki müfessirlerde (Kurtubî, Beydâvî) dil/nahiv ve kıraat tartışması yeniden ayrıntılı şekilde işlenir, İbn Kesîr ise rivayet yöntemine dönerek erken dönem yaklaşımını sürdürür. Temel yorum çerçevesi (din/yol veya eşraf) dönemler boyunca sabit kalmış, sadece hangi yöntemin (rivayet, dil, belağat) öne çıkarıldığı değişmiştir.

Günümüz bağlantısı

Bu ayet çevresindeki müfessir yorumları, toplumların köklü alışkanlıklarına ve statü kaygılarına duyulan bağlılığın değişime karşı direnç oluşturabileceğine dair bir düşünme fırsatı sunar. Buradan hareketle, yeni bilgi veya doğruyla karşılaşıldığında önyargısız, ilim ve sağduyuyla yaklaşabilmenin; toplumsal konum kaybı korkusunun adil değerlendirmeyi gölgelememesi gerektiğinin önemine dikkat çekilebilir. Bu, günümüzde de eğitim ve toplumsal diyalog bağlamında ihtiyatla düşünülebilecek bir noktadır.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir