وَلَوْ عَلِمَ ٱللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَّأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوا۟ وَّهُم مُّعْرِضُونَ
“Allah onlarda hayır görseydi onlara işittirirdi, işittirseydi yine de aldırmaz arka dönerlerdi.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî bu ayette kastedilenlerin müşrikler olduğunu, anlamının şu şekilde olduğunu belirtir: Allah onlarda hayır olmadığını, imana gelmeyeceklerini önceden bildiği için, onlara Kur'an'ın öğüt ve delillerini işittirip anlatmış olsaydı da yine yüz çevirip iman etmezlerdi. Bazı müfessirler bu ayetin münafıklar hakkında olduğunu söylemişse de Taberî, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd'in görüşünü daha doğru bulur ve bunun münafıkların vasfından olmadığını belirtir.
فتأويل الآية إذن: ولو علم الله في هؤلاء القائلين خيرا لأسمعهم مواعظ القرآن وعبره؛ حتى يعقلوا عن الله حججه منه، ولكنه قد علم أنه لا خير فيهم وأنهم ممن كتب لهم الشقاء فهم لا يؤمنون.
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre Allah, bu sağır ve dilsizlerde (kâfirlerde) bir hayır, yani lütfundan (ilahi lütuf/imkân) yararlanabilecek bir kabiliyet bilseydi onlara işittirirdi; ama onlarda böyle bir hayır olmadığından lütfunu onlardan esirgemiştir. Alternatif olarak, eğer onlara lütfedip iman etselerdi bile sonradan dönüp yalanlayacakları ve istikrar göstermeyecekleri belirtilir. Ayrıca bu kişilerin kimliği hakkında Bedir/Uhud'da öldürülen Abdüddar oğulları, münafıklar veya Ehl-i Kitap olduklarına dair farklı görüşler nakledilir.
ولو لطف بهم لما نفع فيهم اللطف ، فلذلك منعهم ألطافه . أو ولو لطف بهم فصدقوا لارتدوا بعد ذلك وكذبوا ولم يستقيموا
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre ayet, Allah'ın kâfirlerde hiçbir hayır bilmediğini, bu yüzden onlara işitme nimeti verse bile faydalanmayıp yüz çevireceklerini bildirdiğini ifade eder. Râzî ayrıca 'lev' edatının sadece bir şeyin başka bir şeyin yokluğuna bağlı olarak yokluğunu değil, sadece gerekliliği (istilzam) ifade ettiğini, aksi halde ayette ve hadiste çelişki doğacağını tartışır. Bu bağlamda kâfirlerin ölülerin diriltilmesini istemeleri, Allah'ın onların bu talebi ancak inat ve direnme amacıyla yaptığını bildiği için kabul edilmediği şeklinde yorumlanır.
فوجب أن لا يصار إليه . وأما الخبر فقوله عليه السلام : ( نعم الرجل صهيب لو لم يخف الله لم يعصه ) فلو كانت لفظة ( لو ) تفيد ما ذكروه لصار المعنى أنه خاف الله وعصاه ، وذلك متناقض . فثبت أن كلمة { لو } لا تفيد انتفاء الشيء لانتفاء غيره ، وإنما تفيد مجرد الاستلزام
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî bu ifade için üç görüş nakleder: birincisine göre Allah'ın onlara işittirmesi, hakikati anlatan bir işittirme olurdu, ancak onların küfür üzere kalacaklarını ezelî ilmiyle bildiğinden bu gerçekleşmemiştir; ikincisine göre anlam, ölülerin diriltilmesini isteyip (Kusayy b. Kilab gibi) onların Hz. Peygamber'in nübüvvetine şahitlik etmesini talep etmeleridir; Zeccâc'a göre ise anlam, sordukları her şeyin cevabını onlara işittirmiş olması, fakat inanmayacaklarının ilmen sabit olmasıdır.
قيل : الحجج والبراهين إسماع تفهم ولكن سبق علمه بشقاوتهم أي لو أفهمهم لما آمنوا بعد علمه الأزلي بكفرهم
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Beydâvî'ye göre 'yeryüzündeki canlıların en şerlisi' ifadesi, hakkı işitmeyen ve düşünmeyen kimseleri hayvanlardan sayıp, sonra da onları hayvanların en şerlisi kılan bir tanımlamadır; çünkü kendilerini üstün kılan akıl nimetini geçersiz kılmışlardır. Allah'ın onlarda bir hayır (kurtuluş kaderi veya ayetlerden yararlanma kabiliyeti) bilmiş olsaydı onlara anlayışlı bir işitme verirdi, fakat işitseler de yüz çevirir ya da inandıktan sonra dönerlerdi, çünkü onlardaki inatlaşma sabit bilgiyle önceden belliydi.
الصم عن الحق. البكم الذين لا يعقلون إياه، عدهم من البهائم ثم جعلهم شرها لإبطالهم ما ميزوا به وفضلوا لأجله. ولو علم الله فيهم خيرا سعادة كتبت لهم أو انتفاعا بالآيات.
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı
İbn Kesîr'e göre bu ayet, Allah'ın kâfirlerde hayır olmadığını bildiği için onlara anlayış vermediğini, çünkü onlar anlasalar bile kasıtlı ve inatla yüz çevireceklerini ifade eder. Buna karşılık müminin fıtnat, zeki, basiretli olup hakkı batıldan ayırt ettiği, hüccete kulak verip şüpheden ayırdığı, dolayısıyla ikisinin bir olmadığı belirtilir.
وأما المؤمن ففطن ذكي لبيب بصير بالحق
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Müfessirlerin çoğu, ayetteki 'işittirme' ifadesinin fiziksel duyma değil, kalben anlayıp yararlanma anlamında olduğunu; Allah'ın bu kimselerde hiçbir hayır/kabiliyet bulunmadığını ezelî ilmiyle bildiği için lütfunu onlardan esirgediğini vurgular. Ayrıca ortak kabul, bu kişilerin işitseler de inat ve kasıtla yüz çevireceği ya da imandan sonra dönecekleri yönündedir.
Farklar
Taberî ayetin münafıklar değil müşrikler hakkında olduğunu rivayet tercihiyle savunurken, Zemahşerî ve Kurtubî bu konuda birden fazla görüşü (Abdüddar oğulları, münafıklar, Ehl-i Kitap, Kusayy b. Kilab kıssası) nakledip kesin tercih yapmaz. Râzî konuyu dil/belağat açısından 'lev' edatının delaleti üzerinden tartışıp nahiv temelli bir çözümleme sunar; Beydâvî ayeti 'en şerli canlı' tanımıyla ilişkilendirip akıl nimetinin işlevsizleşmesi vurgusunu öne çıkarır; İbn Kesîr ise mukayeseli olarak müminin basiret ve firasetine değinerek ahlaki-epistemolojik bir karşıtlık kurar.
Dönemsel bağlam
Taberî (erken dönem) rivayet tercihine dayanan sade bir aktarım sunarken, Zemahşerî ve Râzî (orta dönem) dil ve belağat tahliline yönelerek ayetin anlam katmanlarını genişletmiş; Kurtubî çok yönlü rivayet ve görüşleri bir arada sunan kapsayıcı bir yöntem izlemiş; Beydâvî bunları özetleyici bir dille harmanlamış; İbn Kesîr (daha geç dönem) ise bağlamsal okumayla ahlaki bir karşılaştırmaya yönelmiştir. Temel mesaj -Allah'ın ezelî ilmiyle kalplerin durumunu bilmesi- tüm dönemlerde sabit kalmıştır.
Günümüz bağlantısı
Bu ayet, hakikate açık olmanın sadece duyup görmekle değil, kalbin ve aklın samimi bir kabulle çalışmasıyla mümkün olduğunu hatırlatır. Günümüzde de ilim ve iman arasındaki uyumun, bilgiye ulaşmanın ötesinde onu içtenlikle özümseme çabasıyla tamamlandığı düşünülebilir; bu da eğitim ve ihlas temelli bir öz-değerlendirme için ilham verebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir