وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
“Onlar, insanları Kur'ân'a iman etmekten menederler, hem de kendileri ondan uzak dururlar. Böylece yalnız kendilerini mahvediyorlar ama farkında değiller.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Bu metin, insanları Kur'an'dan veya Peygamber (a.s.) ve ona tabi olanlardan alıkoyan, onları imandan caydıran kimselerin bu davranışlarıyla hem kendilerinin saptığını hem de başkalarını saptırdığını ifade eder.
ويثبطونهم عن الإيمان به بأنفسهم فيضلون ويضلون بذلكBu müfessire göre ayetteki 'onu' zamiri hem Kur'an'a hem Hz. Peygamber'e dönebilir; ancak Peygamber'e dönerse maksat bizzat ondan nehyetmek olamayacağından, ona ilişkin bir fiilden nehyetmek anlaşılmalıdır. Râzî iki görüş arasında, müşriklerin insanları Peygamber'in nübüvvetini tasdik etmekten ve ona iman etmekten alıkoyduklarını ifade eden görüşü, Ebu Talib'in Kureyş'i Peygamber'e eziyetten men ettiğine dair rivayete tercih eder.
والقول الأول : أشبه لوجهين : الأول : أن جميع الآيات المتقدمة على هذه الآية تقتضي ذم طريقتهم ، فكذلك قوله ينبغي أن يكون محمولا على أمر مذموم ، فلو حملناه على أن أبا طالب كان ينى عن إيذائه ، لما حصل هذا النظمKurtubî'ye göre bu ayette geçen nehy ve nüe (uzaklaşma) tüm kâfirleri kapsayacak şekilde genel anlamda anlaşılabilir; İbn Abbas ve Hasan'dan gelen görüşe göre kâfirler Hz. Peygamber'e tabi olmaktan hem başkalarını menediyor hem de kendileri ondan uzaklaşıyorlardı. Bir başka görüşe göre ise ayet özel olarak Ebu Talib'e işaret eder; o kâfirleri Peygamber'e eziyet etmekten men ederken kendisi iman etmekten uzak durmuştur. Bu bağlamda Kurtubî, Ebu Talib'in Peygamber'i savunmasına ve buna karşın imana girmemesine dair meşhur siyer rivayetlerini ve Sahih-i Müslim'deki hadisleri nakleder.
النهي الزجر والنأي البعد وهو عام في جميع الكفار أي ينهون عن اتباع محمد صلى الله عليه وسلم وينأون عنه عن بن عباس والحسن وقيل : هو خاص بأبي طالب ينهى الكفار عن أذاية محمد صلى الله عليه وسلم ويتباعد عن الإيمان به عن بن عباس أيضاİbn Kesîr'e göre 'ينهون عنه' ifadesi hakkında iki görüş nakledilir: birincisi ve daha güçlü bulunanı, Kureyş kâfirlerinin insanları Peygamber'e uymaktan ve Kur'an'a inanmaktan alıkoymaları, hem kendileri yararlanmaması hem de başkalarının yararlanmasına engel olmalarıdır. İkinci görüş ise ayetin özellikle Ebu Talib veya Peygamber'in amcaları hakkında indiğini, onların Peygamber'e zarar verilmesini yasakladıklarını ancak kendileri iman etmekten uzak durduklarını söyler.
في معنى ينهون عنه قولان [ أحدهما ] أن المراد أنهم ينهون الناس عن اتباع الحق وتصديق الرسول والانقياد للقرآن أي ويبعدونهم عنه فيجمعون بين الفعلين القبيحين لا ينتفعون ولا يدعون أحدا ينتفعBeydâvî'ye göre 'yenhevne anhu ve yen'evne anhu' ifadesi, müşriklerin insanları Kur'an'dan veya Peygamber'e ve ona imandan alıkoymalarını ve kendilerinin de ondan uzak durmalarını ifade eder; Ebu Talib örneğinde olduğu gibi başkalarını Peygamber'e sataşmaktan men edip kendileri de ona iman etmeyenler kastedilmiş olabilir. Bu davranışla ancak kendilerini helak ettikleri, zararının başkalarına ulaşmadığının farkında olmadıkları belirtilir. Ateşin başında durduklarında dünyaya dönüp ayetleri yalanlamama ve mümin olma temennisinde bulunacakları, ancak bunun yalan bir vaad olduğu açıklanır.
وهم ينهون عنه أي ينهون الناس عن القرآن، أو الرسول صلى الله عليه وسلم والإيمان به. وينأون عنه بأنفسهم أو ينهون عن التعرض لرسول الله صلى الله عليه وسلم وينأون عنه فلا يؤمنون به كأبي طالب.Taberî'ye göre ayetteki 'ينهون' ve 'ينأون' ifadeleri, Hz. Peygamber'i yalanlayan müşrik topluluğunun hem insanları ona tabi olmaktan alıkoymalarını hem de kendilerinin ondan uzaklaşmalarını anlatır. Ayetin öncesi ve sonrasının bağlamı, bu ifadenin Ebu Talib gibi belirli bir şahsa değil, müşriklerin tamamına yönelik bir haber olduğunu gösterir.
فالواجب أن يكون قوله: خبرا عنهمOrtak noktalar
Tüm müfessirler ayetteki 'nehy' ve 'nüe' fiillerinin, insanları Kur'an'dan/Peygamber'den alıkoyma ile kendisinin de ondan uzak durma şeklinde çifte bir tutumu ifade ettiğinde birleşir. Ayrıca hemen hepsi iki temel yorum ihtimalini (genel olarak müşrikler ya da özel olarak Ebu Talib) zikreder ve zamirin merciini tartışır.
Farklar
Taberî, Zemahşerî ve İbn Kesîr bağlamsal bütünlüğü öne çıkararak ayetin müşriklerin geneline işaret ettiğini güçlü görürken, Kurtubî ve Beydâvî her iki ihtimali de dengeli biçimde sunar. Râzî ise dil ve belağat temelli akıl yürütmeyle zamirin merciini analiz edip müşriklerin nübüvveti inkârına vurgu yapan görüşü tercih eder. Bu farklılıklar, müfessirlerin rivayet ağırlıklı (Kurtubî, İbn Kesîr) veya dilbilimsel/mantıksal (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) yöntem tercihlerinden kaynaklanır.
Dönemsel bağlam
Taberî'den başlayarak Zemahşerî, Râzî, Kurtubî, İbn Kesîr ve Beydâvî'ye kadar süren süreçte, ayetin temel anlamı (çifte engelleme tutumu) sabit kalmış, ancak zamanla dilbilimsel incelik ve rivayet çeşitliliği artmış, farklı ekollerin yöntemsel katkılarıyla yorum zenginleşmiştir; hiçbir dönemde tek bir kesin yorumda mutlak birlik oluşmamıştır.
Bu ayet, bir kimsenin başkalarını doğru bilgiye veya erdemli bir tutuma yönlendirirken kendisinin bundan uzak durmasının çelişkisine dikkat çeker şeklinde düşünülebilir. Günümüzde bu, sözü ile özü arasında tutarlılık, ilim ile yaşanan hayat arasında uyum arayışı bağlamında hatırlatıcı bir ders olarak okunabilir. Toplumsal ilişkilerde ihlas ve tutarlılığın önemine dair genel bir uyarı olarak da değerlendirilebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir