ٱنظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلْكَذِبَ وَكَفَىٰ بِهِۦٓ إِثْمًا مُّبِينًا
“Bak nasıl da Allah'a yalan uyduruyorlar. Apaçık bir günah olarak bu yeter.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre bu ayet, kendilerini temize çıkaran Ehl-i Kitap'ın 'biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz, günahımız yoktur, cennete ancak Yahudi veya Hristiyan olanlar girer' şeklindeki iddialarının Allah'a karşı düzülmüş bir yalan ve iftira olduğunu bildirmektedir. Bu sözleriyle onlar kendi nefislerini temize çıkarmakta ve bunu Allah'a isnat ederek büyük bir yalan söylemektedirler.
انظر يا محمد كيف يفتري هؤلاء الذين يزكون أنفسهم من أهل الكتاب القائلون: نحن أبناء الله وأحباؤه، وأنه لن يدخل الجنة إلا من كان هودا أو نصارى، الزاعمون أنه لا ذنوب لهم الكذب والزور من القول، فيختلقونه على الله
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre metin, çocuğun (veled) kendisine izafe edilmesiyle ilgili bir hususa işaret etmektedir; ifadedeki izafet/nispet bağıntısı üzerinden anlam kurulmaktadır. Ancak metin son derece kısa olduğundan hangi ayet ve bağlam için bu izafetin ne şekilde yorumlandığı açıkça belirtilmemiştir.
بإضافة الولد إليه
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre 'kefâ bihî' ifadesi, bir şeyin büyüklüğünü övgü veya kınama yönünden vurgulamak için kullanılır; burada kınama anlamındadır. Ayet, Peygamber'i, onların kendilerini temize çıkarmaları ve Allah'a iftira etmeleri karşısında hayrete davet etmektedir.
هذا تعجيب للنبي صلى الله عليه وسلم من فريتهم على الله ، وهي تزكيتهم أنفسهم وافتراؤهم على الله
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî'ye göre bu ayet Arapların cahiliye döneminde kendi kafalarından hayvanlar hakkında koydukları haram-helal hükümlerini (behire, sâibe vb.) ve bunları Allah'a isnat etmelerini kınamaktadır. Ayrıca bu ayet vesilesiyle vakıf ve hapsedilen malların (ahbâs) caiz olup olmadığı meselesi tartışılmış; Ebû Hanîfe ayeti vakfın yasak olduğuna delil getirmiş, cumhur ulema ise sahih hadis ve sahabe icmasıyla buna karşı çıkmıştır.
وأما ما احتج به أبو حنيفة من الآية فلا حجة فيه لأن الله سبحانه إنما عاب عليهم أن تصرفوا بعقولهم بغير شرع توجه إليهم أو تكليف فرض عليهم في قطع طريق الانتفاع وإذهاب نعمة الله تعالى وإزالة المصلحة التي للعباد في تلك الإبل وبهذا فارقت هذه الأمور الأحباس والأوقاف
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı
İbn Kesîr'e göre bu ifade, o kişilerin kendi nefislerini temize çıkarmalarına, Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarını iddia etmelerine işaret etmektedir. Bu iddia ve sözleri, açık bir yalan ve iftira olarak değerlendirilmiş; bu tür davranışlarının kendi başına yalan olarak yeterli olduğu belirtilmiştir.
أي في تزكيتهم أنفسهم ودعواهم أنهم أبناء الله وأحباؤه وقولهم أي وكفى بصنيعهم هذا كذبا وإفتراء ظاهرا
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Beydâvî'ye göre ayet, Ehl-i Kitab'ın kendilerini temize çıkarıp 'Allah'ın oğulları ve sevgilileri' olduklarını iddia etmelerini eleştirir. Asıl ve makbul olan tezkiye Allah'ın tezkiyesidir, çünkü O insanın içindeki iyi ve kötüyü bilendir; kişinin kendini haksız yere temize çıkarması ise ne bir zulümle karşılık görmeksizin kınanan bir Allah'a iftiradır.
بل الله يزكي من يشاء تنبيه على أن تزكيته تعالى هي المعتد بها دون تزكية غيره
Günümüz bağlantısı
Bu karşılaştırmalı okuma, kişinin kendini haklı çıkarma çabasının, gerçek değerin ancak samimi bir iç muhasebe ve ihlasla ölçülebileceğini hatırlatabilir. Toplumsal ve ailevi ilişkilerde büyüklenme yerine mütevazı bir öz değerlendirme, hoşgörülü ve yapıcı bir tutumu besleyebilir. Ayrıca farklı müfessirlerin aynı ayete dil, rivayet ve fıkıh açısından yaklaşması, ilim geleneğinde çok yönlü ve dikkatli okumanın önemine işaret eder.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir