وَلَمَّا جَآءَهُمْ كِتَٰبٌ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا۟ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُوا۟ كَفَرُوا۟ بِهِۦ فَلَعْنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلْكَٰفِرِينَ
“Yanlarındakini tasdik etmek üzere onlara Allah katından bir kitap gelince, daha önceleri inanmayanlara karşı onunla yardım isteyip durdukları halde, o tanıdıkları kendilerine gelince, bu sefer kendileri onu inkâr ettiler. İşte bundan dolayı Allah'ın laneti kâfirleredir.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre bu ayette geçen kitap Hz. Muhammed'e indirilen Kur'an'dır ve o, kendilerinde bulunan Tevrat ve İncil'i tasdik edici olarak gelmiştir. Yahudiler, Hz. Peygamber'in gönderilişinden önce Arap müşriklerine karşı onunla zafer istemekte (istiftah), yani Allah'tan bu peygamberi göndermesini talep etmekteydiler. Ancak peygamber Araplardan (kendi soylarından olmayan biri olarak) gönderilince, onu tanıdıkları ve Tevrat'ta yazılı bulduklarını bildikleri halde, Araplara karşı duydukları kıskançlık sebebiyle ona iman etmeyip inkâr etmişlerdir.
كانت اليهود تستفتح بمحمد صلى الله عليه وسلم على كفار العرب من قبل، وقالوا: اللهم ابعث هذا النبي الذي نجده في التوراة يعذبهم ويقتلهم. فلما بعث الله محمدا صلى الله عليه وسلم فرأوا أنه بعث من غيرهم كفروا به حسدا للعرب، وهم يعلمون أنه رسول الله صلى الله عليه وسلم يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre kâfirler, fasahatteki üstünlüklerine rağmen aciz kaldıkları Kur'an karşısında, onu duyar duymaz hiç düşünmeden ve tereddüt etmeden yalanlamışlardır; akıllı ve temkinli kimselerin yaptığı gibi bir haberi işitince düşünüp taşınma, doğruluğunu araştırma yoluna gitmemişlerdir. Ayrıca müfessir 'أليس' ifadesinin istifham değil takrir (onaylatma) anlamı taşıdığını, hemze-i inkârın nefiy üzerine girmesiyle bu manaya döndüğünü belirtir ve bu konuda iki vecih zikreder: ya kâfirlerin cehennemde kalacaklarının tekrarı ya da cehennemin kâfirler için bir durak olduğunun onlarca bilinip buna rağmen bu cüreti göstermiş olmalarıdır.
وحقيقته : أن الهمزة همزة الإنكار دخلت على النفي ، فرجع إلى معنى التقرير ، فهما وجهان ، أحدهما : ألا يثوون في جهنم ، وألا يستوجبون الثواء فيها
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu metin parçası birden fazla ayet ve konu hakkındaki farklı görüşleri bir arada içermektedir; Musa-Şuayb kıssasında Musa'nın yemek yemekten çekinmesinin, bunun işine karşılık bir ücret sayılması korkusundan kaynaklandığı belirtilir. Ayrıca Bakara suresindeki 'evvelü kâfirin bih' ve 'lemmâ câehum' ifadeleriyle ilgili beş farklı yorum aktarılmakta, bunlardan tercih edilenin ilki olduğu söylenmektedir. Yahudilerin Hz. Peygamber'i tanıdıkları halde inkâr etmelerinin kınandığı da ayrıca işlenmektedir.
وإنما كره أكل الطعام خشية أن يكون ذلك أجرة له على عمله ، ولم يكره ذلك مع الخضر
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî'ye göre ayetteki 'kitap' Tevrat ve İncil'i, önceden yanlarında bulunan ve kendisiyle vasıflandırılan kitabı ifade eder; onlar bu kitapla iman etmeyenlere karşı 'yestefzıihûne' yani Allah'tan yardım/zafer isterlerdi. İbn Abbas'tan nakledilen rivayete göre Hayber yahudileri Gatafân ile savaşırken yenilince, gelecekte gönderilecek ümmî peygamber hakkı için Allah'tan yardım isteyen bir dua ile zafer kazanmışlardı; ne var ki Peygamber (s.a.v.) gönderilince bu vaadi inkar ettiler ve bu ayet onlar hakkında indi.
قال بن عباس : كانت يهود خيبر تقاتل غطفان فلما التقوا هزمت يهود فعادت يهود بهذا الدعاء وقالوا : إنا نسأ يعني اليهود ( كتاب ) يعني القرآن أي بك يا محمد
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı
İbn Kesîr'e göre bu ayet, Yahudilerin daha önce ellerindeki Tevrat'ta müjdelenen ve son zamanda geleceğini bildikleri bir peygamber vasıtasıyla müşrik Araplara karşı zafer isteyip beklemelerini anlatır. Ancak bu peygamber (Hz. Muhammed) Araplardan gönderilince, kendilerinden olmadığı için kıskançlıkla ona iman etmeyip inkâr etmişlerdir. Bu görüş, Ensar ile onların Yahudi komşuları arasında geçen bir olaya ve İbn Abbas, Ebu'l-Âliye gibi kaynaklardan nakledilen rivayetlere dayandırılmaktadır.
أن يهود كانوا يستفتحون على الأوس والخزرج برسول الله صلى الله عليه وسلم قبل مبعثه فلما بعثه الله من العرب كفروا به وجحدوا ماكانوا يقولون فيه
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Beydâvî'ye göre Yahudiler, kitaplarında müjdelenen ahir zaman peygamberinin gelmesini bekliyor, hatta müşriklere karşı onun adıyla yardım diliyor ve onu bekliyorlardı; fakan bu gerçek kendilerine geldiğinde, hasetleri ve liderlik makamlarına dair korkuları yüzünden onu inkâr ettiler. Ayetin sonundaki 'kâfirler' ifadesi açık isim olarak gelmiştir, çünkü lanetin sebebinin bizzat küfür olduğunu göstermek istenmiştir; bu da Yahudilerin bu genel hükme öncelikli olarak dahil olmasını sağlar.
فلما جاءهم ما عرفوا من الحق. كفروا به حسدا وخوفا على الرياسة. فلعنة الله على الكافرين أي عليهم، وأتى بالمظهر للدلالة على أنهم لعنوا لكفرهم
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Taberî, Kurtubî, İbn Kesîr ve Beydâvî; ayetin Yahudilerin ellerindeki Tevrat'ta müjdelenen bir peygamberin gelişini önceden bekleyip Araplara karşı onunla zafer istediklerini, ancak bu peygamber kendi soylarından gelmediği için haset ve önderlik kaygısıyla onu inkâr ettiklerini ortak biçimde aktarır. Bu dört müfessir de İbn Abbas ve benzeri selef kaynaklı rivayetlere ve bir nüzul sebebi anlatısına dayanır.
Farklar
Taberî ve İbn Kesîr rivayet ağırlıklı bir aktarım yaparak selef görüşlerini sıralamakla yetinirken, Kurtubî buna ek olarak dilbilimsel tahlil (nasb-cerr, 'yestefzıihûne' kelimesinin çözümü) katar. Beydâvî konuyu tamamen dil/belağat çerçevesinde ele alıp gramer inceliklerine (marife-cins ayrımı, sîn harfinin mübalağa anlamı) yoğunlaşır. Zemahşerî ise farklı bir ayet parçasına odaklanıp kâfirlerin Kur'an'ı düşünmeden yalanlamasını ve 'eliyse' ifadesinin takrir anlamını işler; Râzî de birden fazla konuyu (Musa-Şuayb kıssası, farklı vücûh yorumları) bir arada aktararak dağınık bir içerik sunar. Bu farklılık, kısmen ele alınan ayet parçalarının çeşitliliğinden, kısmen de her müfessirin yönteminden (rivayet tefsiri/dirayet-dilbilim tefsiri) kaynaklanır.
Dönemsel bağlam
En eski müfessir Taberî rivayet nakline dayanan bir çizgi izlerken, sonraki dönemlerde Zemahşerî ve Beydâvî'nin dil/belağat vurgusu güçlenmiş, Kurtubî ve İbn Kesîr ise rivayet temelini sürdürmekle birlikte dilbilimsel unsurları da harmanlamıştır. Temel anlatı (Yahudilerin bekleyip sonra inkâr etmesi) zaman içinde sabit kalmış, ancak yorum yöntemi rivayet ağırlıklıdan dil/mantık analizine doğru çeşitlenmiştir.
Günümüz bağlantısı
Bu karşılaştırmalı okuma, bir gerçeği önceden bilip beklemenin, o gerçek gelince kişisel çıkar veya aidiyet kaygısıyla reddedilebileceğine dair evrensel bir uyarı olarak düşünülebilir. Günümüzde bu, ilim ve hakikat karşısında ön yargıdan uzak, ihlasla ve içtenlikle yaklaşmanın önemini hatırlatan bir ders olarak ele alınabilir. Toplumsal dayanışma ve hoşgörü açısından da, farklı kökenden gelen doğrulara açık olmanın kıymetine dair ihtiyatlı bir çağrışım taşır.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir