فَأَتَتْ بِهِۦ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُۥ قَالُوا۟ يَٰمَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْـًٔا فَرِيًّا
“Sonra Meryem onu (İsa'yı) yüklenerek kavmine getirdi. Onlar (hayretler içinde şöyle) dediler: "Ey Meryem! doğrusu sen görülmemiş bir şey yaptın."” — Elmalılı Hamdi Yazır
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre âyette geçen 'şey' ifadesi iki şekilde anlaşılabilir: birincisi, kınama ve ayıplama amacı olmaksızın alışılmışın dışında olağanüstü/şaşırtıcı bir durumu kastetmek; ikincisi ise büyük ve çirkin/münker bir şeyi kastederek onu kınama maksadıyla söylemektir. Râzî, devamındaki sözleri dikkate alarak ikinci ihtimalin (kınama anlamının) daha açık/güçlü olduğunu belirtir.
فيحتمل أن يكون المراد شيئا عجيبا خارجا عن العادة من غير تعيير وذم ويحتمل أن يكون مرادهم شيئا عظيما منكرا فيكون ذلك منهم على وجه الذم وهذا أظهر لقولهم بعده
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî'ye göre Meryem, kendisine gösterilen ayetlerle mutmain olduktan sonra çocuğu taşıyarak kavmine geldi. Doğum ve gelişle ilgili farklı rivayetler nakledilmiştir: İbn Abbas'a göre doğum aynı günün birkaç saati içinde gerçekleşmiş, Kelbî'ye göre ise kırk günlük nifas süresinden sonra kavmine dönmüştür. 'Şey'en feriyyâ' ifadesi Mücahid'e göre 'büyük/ağır bir şey', Said b. Mesede'ye göre ise 'uydurulmuş, iftira edilmiş bir şey' anlamındadır ve zinadan olan çocuk da böyle bir iftiraya benzetilmiştir.
وقال سعيد بن مسعدة : أي مختلقا مفتعلا يقال : فريت وأفريت بمعنى واحد والولد من الزنى كالشيء المفترى
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Beydâvî'ye göre Meryem'in kavmi, doğurduğu çocukla kendilerine gelişini 'şey'en feriyyâ' (deri yarmaktan gelen, benzeri görülmemiş bir iş) olarak nitelendirmiş; 'Ey Hârûn'un kız kardeşi' hitabıyla onu, kardeşleri mesabesinde olan Hârûn Nebî'nin sülalesine ya da soyundan gelen birine benzetmişlerdir. Ayrıca bu ifadenin, döneminde bulunan sâlih veya fâsık bir kişiye benzetme yahut hakaret amaçlı kullanıldığı ihtimalleri de zikredilir. Babasının kötü bir adam, annesinin de zina eden biri olmadığının söylenmesi, Meryem'in yaptığının gerçekten şaşırtıcı/çirkin bir iş olduğunu teyit eder ve sâlihlerin çocuklarından gelen kötülüklerin daha da çirkin sayıldığına işaret eder.
قالوا يا مريم لقد جئت شيئا فريا أي بديعا منكرا من فري الجلد. يآ أخت هارون يعنون هارون النبي عليه الصلاة والسلام وكانت من أعقاب من كان معه في طبقة الأخوة
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre Meryem kavmine, doğurduğu çocukla birlikte geldiğinde, kavmi ona 'ey Meryem çok tuhaf/büyük bir iş yaptın' demiştir. 'Fery' kelimesi, bir işi ustalıkla ve büyük ölçüde yapmak anlamındadır; müfessir bunu bir şair beytiyle de destekler. Mücahid ve Katade'den nakledilen görüşe göre 'feriyya' kelimesi 'azîm' (büyük/olağanüstü) anlamına gelir.
وكل عامل عملا أجاده وأحسنه فقد فراه
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Tüm müfessirler 'şey'en feriyyâ' ifadesinin Meryem'in kavmi tarafından onun getirdiği çocukla ilgili söylenmiş, olağanın dışında/şaşırtıcı ve ağır bir durumu ifade eden bir söz olduğunda birleşir; kelimenin dil kökü (fery) üzerinden 'büyük/olağanüstü bir iş' anlamı ortak vurgudur.
Farklar
Râzî meseleyi daha çok belağat ve bağlam analiziyle kınama-şaşırma ekseninde değerlendirirken, Taberî ve Kurtubî rivayet ağırlıklı yaklaşıp Mücahid, Katade, Süddî gibi isimlerden nakillerle kelimenin 'azîm' ya da 'iftira' anlamına geldiğini tartışır; Beydâvî ise hem dil tahlili hem 'Hârûn'un kız kardeşi' hitabına dair çoklu yorum ihtimallerini bir arada sunarak meseleyi daha kapsamlı ele alır. Kurtubî ayrıca doğumun zamanlaması konusunda farklı rivayetleri (İbn Abbas/Kelbî) nakleder ki bu diğerlerinde öne çıkmaz.
Dönemsel bağlam
Daha erken dönem müfessiri olan Taberî rivayet nakline dayalı bir yöntem izlerken, sonraki dönemlerde Kurtubî benzer rivayetleri sistemli biçimde derleyip lugavî tahlille destekler; Râzî ve Beydâvî gibi daha sonraki müfessirler ise bağlamsal/belağî analizi ön plana çıkarır. Temel anlam (olağanüstü, ağır bir iş) dönemler boyunca sabit kalmış, yorum yöntemi rivayetten dil ve bağlam analizine doğru zenginleşmiştir.
Günümüz bağlantısı
Bu ayet çevresindeki farklı okumalar, toplumda bir kişi hakkında hüküm vermeden önce sabır ve temkinli bir yaklaşımın önemine işaret edebilir; zira dış görünüşe dayalı hızlı yargılar çoğu zaman gerçeği yansıtmayabilir. Meryem'in sabrı ve teslimiyeti, günümüzde de zorlu durumlarla karşılaşıldığında ihlas ve metanetin değerine dair bir hatırlatma olarak düşünülebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir