وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱجْتَنِبُوا۟ ٱلطَّٰغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ ٱلضَّلَٰلَةُ فَسِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَٱنظُرُوا۟ كَيْفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلْمُكَذِّبِينَ

“Andolsun ki biz her ümmete, "Allah'a ibadet edin ve putlara tapmaktan sakının." diye bir peygamber gönderdik. Allah, bu ümmetlerden bir kısmına hidayet etti, bir kısmına da sapıklık hak olmuştur. Şimdi yer yüzünde bir gezip dolaşın da bakın ki, peygamberleri yalanlayanların sonunun ne olduğunu bir görün?” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî'ye göre Allah, geçmiş her ümmete de günümüzdeki gibi peygamberler göndermiştir; bu peygamberlerin ortak çağrısı yalnızca Allah'a kulluk edip O'na şirk koşmamak, ibadeti O'na has kılmak ve şeytandan uzak durmaktır. Ümmetlerin bir kısmı hidayete ulaşıp peygamberlerini tasdik ederek kurtuluşa ermiş, diğer kısmı ise sapıklığı hak ederek küfre sapmış ve tağuta uymuş, bunun sonucunda Allah'ın azabına uğramıştır.

يقول تعالى ذكره: ولقد بعثنا أيها الناس في كل أمة سلفت قبلكم رسولا كما بعثنا فيكم بأن اعبدوا الله وحده لا شريك له وأفردوا له الطاعة وأخلصوا له العبادة
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı

Zemahşerî'ye göre bu ifade, Allah'ın bazı kullarına lütfetmesinin, onları hayır ehli olarak bilmesinden kaynaklandığını; buna karşılık bazılarına yardımı ve desteği kesip bırakmasının da onları küfür üzere kararlı, kendisinden hiçbir hayır gelmeyecek kimseler olarak bilmesinden ileri geldiğini ifade eder. Ayrıca peygamberin gönderilme amacı, insanların ihtilaf ettikleri hususları açıklığa kavuşturmak ve onların ondan önce sapkınlık içinde olup Allah'a yalan iftira ettiklerini ortaya koymaktır.

لأنه عرفه مصمما على الكفر لا يأتي منه خير ( النحل : 36 ) أي بعثناه ليبين لهم ما اختلفوا فيه ، وأنهم كانوا على الضلالة قبله ، مفترين على الله الكذب
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre ayet, Allah'ın tüm ümmetlere iman ile emredip küfürden nehyettiğini, buna rağmen bazılarını hidayete bazılarını da dalalete sevk ettiğini gösterir. Bu durum, emrin (ve nehyin) genel olmasına karşın iradenin/dilemenin bazı kimselere has kılınmasının delilidir; yani Allah bir şeyi emredebilir fakat onu irade etmeyebilir, ya da bir şeyden nehyedip onu irade edebilir. Râzî bunu Mu'tezile'nin emir ile iradenin birbirine denk (mutabık) olduğu görüşüne karşı kendi mezhebinin (Ehl-i Sünnet/Eşarî) delili olarak sunar.

وهذا يدل على أن أمر الله تعالى لا يوافق إرادته ، بل قد يأمر بالشيء ولا يريده وينهى عن الشيء ويريده كما هو مذهبنا . والحاصل أن المعتزلة يقولون : الأمر والإرادة متطابقان أما العلم والإرادة فقد يختلفان ، ولفظ هذه الآية صريح في قولنا وهو أن الأمر بالإيمان عام في حق الكل أما إرادة الإيمان فخاصة بالبعض دون البعض .
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre ayet, Allah'tan başka ibadet edilen her şeyin (şeytan, kâhin, put ve dalalete çağıran her şey) terk edilmesini emretmektedir. Kurtubî, 'dalaleti hak etmiş olan kimse' ifadesini, kişinin küfür üzere ölmesine kadar geçerli olan Allah'ın önceden takdir ettiği kaza ile açıklar. Bu yorum aynı zamanda Kaderiyye mezhebinin, Allah'ın bütün insanları hidayete erdirdiği ve tevfik verdiği iddiasını reddetmek için delil olarak kullanılmaktadır.

وهذا يرد على القدرية لأنهم زعموا أن الله هدى الناس كلهم ووفقهم للهدى والله تعالى يقول : فمنهم من هدى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr, Allah'a kulluk hakkının en yüce ve en büyük hak olduğunu, bunu takiben anne-babaya karşı olan hakkın geldiğini ve bu nedenle Allah'ın kendi hakkıyla ebeveyn hakkını birlikte zikrettiğini belirtir. Ayrıca farklı şeriatların emir ve yasaklarda birbirinden ayrıldığını, bir şeyin bir şeriatta haram olup diğerinde helal olabileceğini, bunun Allah'ın hikmetine bağlı olduğunu açıklar. Nihayetinde tüm peygamberlerin tek ortak mesajının yalnızca Allah'a kulluk çağrısı olduğunu ve fıtratın da bunu doğruladığını vurgular.

وهذا هو أعلى الحقوق وأعظمها وهو حق الله تبارك وتعالى أن يعبد وحده لا شريك له ثم بعده حق المخلوقين وآكدهم وأولاهم بذلك حق الوالدين ولهذا يقرن تبارك وتعالى بين حقه وحق الوالدين
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre bu ayet Allah'a ibadet edip tağuttan kaçınmayı emretmekte, ardından insanları iki kısma ayırmaktadır: Allah'ın hidayete erdirip iman için tevfik verdiği kimseler ve üzerlerine dalâletin hak olduğu, Allah'ın tevfik ve hidayet murad etmediği kimseler. Bu taksim, dalâletin gerçekleşmesi ve sabit olmasının Allah'ın fiil ve iradesiyle olduğuna delalet ederek ikinci şüphenin (kaderle ilgili bir görüşün) fasit olduğuna işaret etmektedir; bu husus başka bir ayette de açıkça belirtilmiştir. Devamında Kureyş'e yeryüzünde gezip Âd ve Semûd gibi yalanlayıcıların sonlarına bakmaları emredilmektedir.

وفيه تنبيه على فساد الشبهة الثانية لما فيه من الدلالة على أن تحقق الضلال وثباته بفعل الله تعالى وإرادته من حيث أنه قسم من هدى الله، وقد صرح به في الآية الأخرى.

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Tüm müfessirler ayetin özünde her ümmete peygamber gönderilerek tek ve ortak bir çağrının yapıldığı; bu çağrının Allah'a kulluk edip tağuttan/şeytandan uzak durmak olduğu konusunda birleşir. Ayrıca insanların hidayet ve dalalet olmak üzere iki grupta toplandığı, bir kısmının bu çağrıyı kabul ederek kurtulduğu, diğer kısmının inkâr ederek helake uğradığı ortak bir tespittir.

Farklar

Taberî ve İbn Kesîr daha çok bağlamsal/tarihsel okumayla peygamberlerin ortak mesajına ve şeriatlar arası farklılıkların hikmetine odaklanırken; Zemahşerî dil ve belağat tahliliyle Allah'ın lütfunu kulun haline bağlar. Râzî ve Beydâvî ise ayeti doğrudan kelami bir zemine taşıyarak Mu'tezile ve Kaderiyye'ye karşı emir-irade ayrımını temellendirir; Kurtubî de benzer şekilde Kaderiyye'ye reddiye üretir. Bu farklar, müfessirlerin yöntem tercihinden (dilbilimsel, fıkhi, kelami) ve içinde bulundukları itikadi tartışma zemininden kaynaklanır.

Dönemsel bağlam

Erken dönem müfessiri Taberî ayeti daha çok tarihsel-bağlamsal biçimde ele alırken, sonraki dönemlerde Zemahşerî'nin dil odaklı yaklaşımı, Râzî, Kurtubî ve Beydâvî'nin ise kelami tartışmaların (Mu'tezile, Kaderiyye) etkisiyle ayeti irade-kader meselesine taşıması dikkat çeker. İbn Kesîr'de ise tekrar rivayet ve bağlam ağırlıklı bir senteze dönüş görülür. Böylece ayetin temel mesajı sabit kalırken, zaman içinde yorum ekseninin kelami tartışmalara kaydığı, sonra yeniden rivayet temelli okumaya döndüğü söylenebilir.

Günümüz bağlantısı

Bu karşılaştırmalı okuma, farklı çağlarda gönderilen bütün peygamberlerin ortak vurgusunun ibadette içtenlik (ihlas) ve doğru yola bağlılık olduğunu hatırlatır. Günümüzde de bu, insanın hem ilim hem iman yönünden dengeli bir tutum geliştirmesine, toplumda hidayete çağıranların yapıcı ve sabırlı bir dil kullanmasına örnek gösterilebilir. Farklı yorumların bir arada var olması, ilmi meselelerde hoşgörü ve diyalog ruhunun önemine de işaret eder.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir