مَا كَانَ لِأَهْلِ ٱلْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُم مِّنَ ٱلْأَعْرَابِ أَن يَتَخَلَّفُوا۟ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا۟ بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِۦ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَطَـُٔونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ ٱلْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِۦ عَمَلٌ صَٰلِحٌ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ

“It is not for the townsfolk of Al-Madinah and for those around them of the wandering Arabs so stay behind the messenger of Allah and prefer their lives to his life. That is because neither thirst nor toil nor hunger afflicteth them in the way of Allah, nor step they any step that angereth the disbelievers, nor gain they from the enemy a gain, but a good deed is recorded for them therefor. Lo! Allah loseth not the wages of the good.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre bu ayette geçen susuzluk, yorgunluk ve açlık gibi zorluklara katlanma, düşmanı gazaba getirecek bir yere ayak basma ve düşmana herhangi bir zarar verme (mal, can veya evlat yönünden) durumlarının her biri için Allah salih amel sevabı yazar; Allah, kendisine itaat edip yasakladığından kaçınan hiçbir muhsin kulunun amelini zayi etmez. Ayrıca müfessir, bu ayetin hükmü konusunda tefsir ehlinin ihtilaf ettiğini nakleder: bazılarına göre ayet muhkemdir ve bu durum özellikle Hz. Peygamber'in bizzat çıktığı gazveler için geçerlidir, başka imam ve valilerin seferlerinde zaruret olmadıkça geride kalmak caizdir; bazılarına göre ise ayet, müslümanların az olduğu dönemde inmiş olup sayıları çoğalınca Allah bunu nesheden bir hükümle geride kalmayı dileyene mübah kılmıştır.

يقول: إن الله لا يدع محسنا من خلقه أحسن في عمله فأطاعه فيما أمره وانتهى عما نهاه عنه، أن يجازيه على إحسانه ويثيبه على صالح عمله؛ فلذلك كتب لمن فعل ذلك من أهل المدينة ومن حولهم من الأعراب ما ذكر في هذه الآية الثواب على كل ما فعل فلم يضيع له أجر فعله ذلك
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Râzî'ye göre bu ayet, Medine çevresindeki (Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Eslem, Gıfâr gibi) veya -daha genel bir görüşle- tüm bedevî Arapların Hz. Peygamber savaşa çıktığında ondan geri kalıp kendileri için güvenlik ve rahatlık istemelerinin yasak olduğunu bildirir. Ayetin zahiri herkese cihadın vacip olduğunu gösterse de, hasta, zayıf ve güçsüz olanlar akıl delili ve başka bir ayetle bu hükümden istisna edilmiştir. Ayrıca bu hükmün Hz. Peygamber'in bizzat savaşa çıkması haline mahsus olduğu ya da Müslümanların sayıca az olduğu döneme özgü olup sonradan nesh edildiği yönünde görüş ayrılığı nakledilmektedir.

فليس لهم أن يتخلفوا عن رسول الله ، ولا يطلبوا لأنفسهم الحفظ والدعة حال ما يكون رسول الله في الحر والمشقة
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî, ayette geçen 'zamâ', 'nasab' ve 'mahmasa' gibi kelimeleri dilsel olarak açıklar; ardından ayetin savaşta düşman topraklarına ayak basmakla ganimetin hak edilip edilmeyeceği, ayetin neshe uğrayıp uğramadığı ve mazeret sahibiyle bizzat cihad edenin ecrinin denk olup olmadığı konularındaki fıkhi görüşleri aktarır. Bu bağlamda Mâlik, İbnü'l-Kâsım, Eşheb, Şâfiî, Mücahid, Katâde ve İbnü'l-Arabî gibi âlimlerin görüşlerini karşılaştırmalı biçimde sunar ve kendi tercihini de belirtir.

استدل بعض العلماء بهذه الآية على أن الغنيمة تستحق بالإدراب والكون في بلاد العدو فإن مات بعد ذلك فله سهمه وهو قول أشهب وعبدالملك وأحد قولي الشافعي وقال مالك وبن القاسم : لاشيء له لأن الله عز وجل إنما ذكر في هذه الآية الأجر ولم يذكر السهم
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

Bu metinde İbn Kesîr, seferden (nefir) geri kalıp ilim öğrenenlerle savaşa çıkanlar arasındaki dengeye işaret eder; her kabileden bir grubun çıkmayıp kalmasının, çıkanların Peygamber'den vahyi öğrenmesi ve döndüklerinde kavimlerini uyarması amacına hizmet ettiğini belirtir. Ona göre bu ayet, önceki bir hükmü nesheden bir açıklama mahiyetindedir ve nefir görevi, kabileler üzerine ya ilim öğrenmek ya da cihad etmek şeklinde farz-ı kifaye olarak yüklenmiştir.

وقد يقال إن هذا بيان لمراده تعالى في نفير الأحياء كلها وشرذمة من كل قبيلة إن لم يخرجوا كلهم ليتفقه الخارجون مع الرسول بما ينزل من الوحي عليه وينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم بما كان من أمر العدو
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî'ye göre bu ayette Peygamber'e eşlik etmeyip zorluklara ortak olmamak şiddetle kınanmakta, müminler Peygamber'in çektiği sıkıntılara aynı şevk ve gönül hoşluğuyla katılmaya çağrılmaktadır. Ayrıca müellif, düşman topraklarında yürümenin (mevti') ve onlara zarar vermenin (nail) her türlü olumsuz sonucu kapsadığını, iyi veya kötü niyetle yapılan her çabanın karşılığının yazıldığını belirtir. Bu bağlamda Hanefi alimlerinin, savaş bittikten sonra gelen yardımcı kuvvetlerin de ganimete ortak olacağına dair bu ayeti delil gösterdiklerini, Şafii'nin ise buna karşı çıktığını aktarır.

وفيه دليل على أن من قصد خيرا كان سعيه فيه مشكورا من قيام وقعود ومشي وكلام وغير ذلك ، وكذلك الشر
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre bu ayet, Medine halkının ve çevresindeki bedevi Araplar'ın Hz. Peygamber'den geri kalmalarının ve kendilerini onun canından esirgemelerinin caiz olmadığını, nefy sigasıyla ifade edilmiş bir nehiy olarak bildirmektedir. Bu görev; Allah yolunda çekilen susuzluk, yorgunluk, açlık, kâfirleri kızdıracak bir yere ayak basma ve düşmana bir zarar verme gibi her davranışın karşılığında kendilerine mutlaka salih bir amel yazılacağı gerçeğine dayandırılmaktadır. Ebu Hayseme kıssası bu emrin canlı bir örneği olarak zikredilmiştir.

نهي عبر عنه بصيغة النفي للمبالغة

Comparison

Common ground

Tüm müfessirler ayetin, Hz. Peygamber'den geri kalıp zorluklara katılmamayı kınadığını ve savaşta çekilen susuzluk, yorgunluk, açlık gibi her zorluk ile düşmana verilen her zararın karşılığında Allah'ın salih amel sevabı yazacağını kabul eder. Ayrıca ayetin hükmünün kapsamı (Hz. Peygamber'in bizzat çıktığı seferlere mi mahsus, yoksa neshedilmiş mi) konusunda ihtilaf nakledildiği ortak bir noktadır.

Differences

Taberî ve Râzî ayetin nesh tartışmasına ve fıkhi istisnalara (hasta, güçsüz olanlar) ağırlık verirken, Kurtubî ganimet hukuku ve ecir denkliği gibi daha ayrıntılı fıkhi meselelere girer. Zemahşerî dil/belağat tahliline ve Hanefi-Şafii ganimet tartışmasına odaklanır, İbn Kesîr ise ayeti ilim-cihad dengesi ve farz-ı kifaye bağlamında ele alarak nefir konusuna taşır; Beydâvî ise nefy sigasının nehiy anlamı taşıdığını vurgulayarak dilsel bir katman ekler. Bu farklar, müfessirlerin ekolleri (fıkıh, dil, hadis) ve dönemlerindeki tartışma gündemlerinden kaynaklanır.

Historical context

Erken dönem müfessirler (Taberî) rivayet ağırlıklı nakillerle nesh tartışmasını aktarırken, sonraki dönemlerde (Zemahşerî, Râzî, Kurtubî, Beydâvî) dil tahlili ve fıkhi çıkarımlar daha sistematik hale gelmiş, ganimet ve farz-ı kifaye gibi meseleler daha detaylı işlenmiştir. Temel mesaj -zorluklara sabırla katılmanın karşılıksız kalmayacağı- tüm dönemlerde sabit kalmış, sadece hukuki uygulama alanı ve nesh meselesi üzerinde farklı yorumlar gelişmiştir.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, günümüzde her türlü meşakkate sabırla göğüs germenin ve toplum için hizmet odaklı bir gayretin karşılıksız kalmayacağı fikrini hatırlatabilir. İbn Kesîr'in ilim öğrenmekle hizmet etmek arasındaki dengeye işaret etmesi, günümüzde eğitim ile toplumsal sorumluluk arasında ihlasla kurulan bir uyumun önemine dair ihtiyatlı bir çağrışım sunabilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar