وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم مِّنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَٰلَةً أَوِ ٱمْرَأَةٌ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ فَإِن كَانُوٓا۟ أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّ وَصِيَّةً مِّنَ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
“And unto you belongeth a half of that which your wives leave, if they have no child; but if they have a child then unto you the fourth of that which they leave, after any legacy they may have bequeathed, or debt (they may have contracted, hath been paid). And unto them belongeth the fourth of that which ye leave if ye have no child, but if ye have a child then the eighth of that which ye leave, after any legacy ye may have bequeathed, or debt (ye may have contracted, hath been paid). And if a man or a woman have a distant heir (having left neither parent nor child), and he (or she) have a brother or a sister (only on the mother's side) then to each of them twain (the brother and the sister) the sixth, and if they be more than two, then they shall be sharers in the third, after any legacy that may have been bequeathed or debt (contracted) not injuring (the heirs by willing away more than a third of the heritage) hath been paid. A commandment from Allah. Allah is Knower, Indulgent.” — M. M. Pickthall
Tafsirs
AI-generatedTaberî9-10. c.✓ Citation verified
Taberî bu bölümde miras ayetlerinin (eşlerin payları, kelâle) tefsirini yapar: eşlerin dörtte bir veya sekizde bir payının, ölenin borçları ödendikten ve vasiyeti yerine getirildikten sonra kalan maldan verileceğini açıklar. Ayrıca vasiyet ile borcun zikrediliş sırasının bir öncelik ifade etmediğini, her ikisinin de mirastan önce çıkarılması gerektiğini belirtir. Kelâle kavramının, ne çocuğu ne de babası olmayan kişi anlamına geldiği konusunda kurrâ ve sahabenin ittifak ettiğini nakleder.
الكلالة: من لم يترك ولدا ولا والدا
Kurtubî13. c.✓ Citation verified
Kurtubî'ye göre kelâle kelimesi, kişiyi çevreleyen soy bağını ifade eden bir mastardır ve bir kimse öldüğünde onun çocuğu ve babası (usul-füru') yoksa mirasçıları olan kişiler kelâle olarak adlandırılır. Bu görüş Ebû Bekir, Ömer, Ali ve alimlerin çoğunluğunun görüşü olarak nakledilmiştir. Ayrıca ayetteki 'ولد' (veled) kelimesinin sadece sulbî çocukları değil, alt kuşaklardaki erkek-kız tüm nesli kapsadığı, bu hususta alimlerin icma ettiği belirtilmiştir.
فإذا مات الرجل وليس له ولد ولا والد فورثته كلالة هذا قول أبي بكر الصديق وعمر وعلي وجمهور أهل العلم
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified
İbn Kesîr'e göre bu ayette kelâle kavramı, kişinin usul (ana-baba, dede) ve fürûundan (çocuk, torun) olmayıp hâşiyesinden (yan tarafından) mirasçı olanları ifade eder; Ebu Bekir, Hz. Ali ve İbn Mes'ûd'dan nakledilen görüşe göre kelâle, ne çocuğu ne de babası olmayan kişidir. Ayrıca ana bir kardeşlerin diğer mirasçılardan farklı olarak dörtte bir hükümlere tabi olduğu (kendilerini bağlayan kişi üzerinden mirasçı olmaları, erkek-kadınlarının eşit pay alması, sadece kelâle durumunda mirasçı olabilmeleri ve üçte biri aşamamaları) belirtilir. Vasiyette adaletin gözetilmesi gerektiği, mirasçıları zarara uğratacak şekilde vasiyet etmenin büyük günahlardan sayıldığı da vurgulanır.
الكلالة من لا ولد له ولا والد فلما ولى عمر قال إني لأستحي أن أخالف أبا بكر في رأي رآه
Beydâvî13. c.✓ Citation verified
Beydâvî'ye göre 'kelâle' ne baba ne de çocuk bırakmayan kişi (miras bırakan veya varis) anlamındadır ve buradaki ayette kastedilen kardeşler anne bir kardeşlerdir; bunu hem Übey ve Sa'd b. Mâlik'in kıraatindeki 'min ümmi' ilavesi hem de sûrenin sonundaki tam kardeşlere ait mirasın burada zikredilenden farklı olması gerekçesiyle desteklemektedir. Vasiyet ve borç ifadesindeki 'gayra mudârrin' kaydı ise mirasçılara zarar verecek şekilde üçte birden fazla vasiyette bulunmama veya asılsız borç ikrarında bulunmama şeklinde açıklanmıştır.
أخ أو أخت أي من الأم، ويدل عليه قراءة أبي وسعد بن مالك «وله أخ أو أخت من الأم» ، وأنه ذكر في آخر السورة أن للأختين الثلثين وللأخوة الكل، وهو لا يليق بأولاد الأم
Comparison
Common ground
Dört müfessir de kelâle kavramının, ölenin ne çocuğu ne de babası (usul-füru') olmayan durumu ifade ettiğinde ittifak eder; bu tanımı sahabeden (Ebû Bekir, Ömer, Ali, İbn Mes'ûd) gelen nakillerle destekler. Ayrıca miras taksiminden önce borç ve vasiyetin yerine getirilmesi gerektiği ve vasiyette mirasçılara zarar verilmemesi gerektiği ortak vurgulardır.
Differences
Taberî vasiyet-borç sıralamasının bir öncelik ifade etmediğini dil/i'rab tartışmasıyla temellendirirken, Kurtubî kelâlenin soy bağını ifade eden bir mastar olduğunu ve 'veled' kelimesinin tüm alt nesli kapsadığını icma ile belirtir. İbn Kesîr ana bir kardeşlerin özel miras hükümlerine (dörtte bir, eşit pay, üçte biri aşmama) odaklanırken, Beydâvî ayette kastedilenin özellikle anne bir kardeşler olduğunu kıraat farklılıkları (Übey ve Sa'd b. Mâlik'in 'min ümmi' ilavesi) ve sûre sonundaki ayetle karşılaştırma yoluyla temellendirir. Bu farklar temelde yöntem çeşitliliğinden (dil analizi, rivayet, kıraat, bağlamsal karşılaştırma) kaynaklanır.
Historical context
Taberî'den Beydâvî'ye kadar kelâlenin temel tanımı sabit kalmış, ancak zamanla kıraat verileri ve bağlamsal karşılaştırmalar gibi ek destekleyici argümanlar devreye girmiştir. Erken dönemde sahabe rivayetleri ağırlıktayken, sonraki müfessirlerde dil analizi ve icma vurgusu güçlenmiş, meselenin fıkhi ayrıntıları (İbn Kesîr) ve kıraat temelli yorumlar (Beydâvî) daha sistemli işlenmiştir.
Modern connection
Bu ayetlerin ortak vurgusu, miras taksiminden önce borçların ödenmesi ve vasiyetin adaletle yerine getirilmesi gerektiğidir; bu da aile içi hak ve sorumlulukların ihlasla, kimseyi mağdur etmeden yerine getirilmesinin önemine işaret eder. Günümüzde bu, aile bireyleri arasında adil paylaşım, şeffaflık ve karşılıklı hakların korunması gibi toplumsal dayanışma değerleriyle ilişkilendirilebilir. Ayrıca müfessirlerin farklı yöntemlerle (dil, rivayet, kıraat) aynı sonuca ulaşması, ilim geleneğinde çok yönlü araştırmanın ve hoşgörülü yaklaşımın değerini hatırlatabilir.
AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar