نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا

“We are Best Aware of what they utter when their best in conduct say: Ye have tarried but a day.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre bu ayette Allah, kıyamet günü insanların dünyada ne kadar kaldıklarına dair aralarında fısıldaşarak konuştukları sözü (yalnızca bir gün kaldık demelerini) haber vermektedir. Bunun amacı, kâfirlerin kıyametin dehşetini gördüklerinde büyük bir dehşete kapılacaklarını ve dünyada geçirdikleri nimet ve lezzet dolu zamanın süresini unutacak kadar şaşkına döneceklerini kullara bildirmektir. Öyle ki içlerinde en akıllı, en zeki ve en anlayışlı olanı bile dünyada sadece bir gün yaşadıklarını sanacak duruma gelecektir.

وإنما عنى جل ثناؤه بالخبر عن قيلهم هذا القول يومئذ، إعلام عباده أن أهل الكفر به ينسون من عظيم ما يعاينون من هول يوم القيامة، وشدة جزعهم من عظيم ما يردون عليه ما كانوا فيه في الدنيا من النعيم واللذات، ومبلغ ما عاشوا فيها من الأزمان، حتى يخيل إلى أعقلهم فيهم، وأذكرهم وأفهمهم أنهم لم يعيشوا فيها إلا يوما
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî'ye göre 'bi cebbâr' ifadesi, Peygamber'in insanları imana zorlayacak bir güce sahip olmadığını, onun görevinin sadece davet etmek ve müjdelemek/uyarmak olduğunu belirtir. Ayrıca bu ifadenin, muhataplara karşı sertlik göstermeyip yumuşak davranmayı öğütlediği yönünde bir görüş de nakledilir. Bir başka ihtimale göre 'cebera' fiilinin 'zorlamak' anlamından hareketle, Peygamber'in onlar üzerinde imana zorlayacak bir yönetici/otorite olmadığı ifade edilmektedir.

حتى تقسرهم على الإيمان ، إنما أنت داع وباعث . وقيل : أريد التحلم عنهم وترك الغلظة عليهم
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre metinde iki görüş nakledilir: birincisi 'nahnu a'lem' ifadesinin, onların söyledikleri sözün (ne söylediklerinin) hakikatini/aynını bilmemiz anlamına geldiğidir; ikincisi ise buradaki kastın kabirde kalış süresi olduğu ve bunun başka bir ayetteki 'akall' ifadesiyle desteklendiğidir.

معناه نحن نعلم عين ما يقولون في قولهم . القول الثاني : أن المراد منه اللبث في القبر ويعضده قوله تعالى : أقل
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre metinde geçen ifade, muhatabın seni yalanlaması ve sana sövmesi anlamına gelmekte olup, kısa bir açıklama şeklinde ayetteki kapalı bir ögeyi izah etmektedir.

أي من تكذيبك وشتمك
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr'e göre bu ayet, kıyamet günü kâfirlerin dünyada geçirdikleri süreyi çok kısa görüp bir güne veya daha azına indirmelerini ifade eder; bunun sebebi dünya hayatının bütün zamanlarıyla âhiret karşısında son derece kısa kalmasıdır. Kâfirlerin bu şekilde konuşmalarındaki amaç, kısa süreyi bahane ederek kendilerine karşı ikame edilen hücceti (delili) savuşturmaktır. Ardından Allah'ın 'Biz biliriz' buyruğuyla, müşriklerin söylediği yalanlamaların Allah'ın ilmini kuşattığı, bu yüzden Peygamber'in bundan üzülmemesi gerektiği belirtilir.

كأنها يوم واحد ولهذا يستقصر الكافر مدة الحياة الدنيا يوم القيامة وكان غرضهم في ذلك درء قيام الحجة عليهم لقصر المدة
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre âyetteki 'onbir gün kaldık' sözü, dünyada kalış sürelerinin kısalığını ifade eder; bunun sebebi dünyanın geçiciliği veya âhiret süresinin uzunluğu karşısında dünyanın kısa görünmesi ya da âhirette şiddetleri görüp dünyayı arzu ve şehvetler uğruna zayi ettiklerini anlamalarından duydukları hasrettir. Ayrıca bu sözün kabirde söylenmiş olabileceği de belirtilir; içlerinden en dengeli görüşe veya en doğru amele sahip olan kişi ise süreyi 'sadece bir gün' diyerek daha da azaltmıştır.

إن ما لبثتم إلا عشرا أي في الدنيا يستقصرون مدة لبثهم فيها لزوالها، أو لاستطالتهم مدة الآخرة أو لتأسفهم عليها لما عاينوا الشدائد وعلموا أنهم استحقوها على إضاعتها في قضاء الأوطار واتباع الشهوات

Comparison

Common ground

Taberî, İbn Kesîr ve Beydâvî, ayetin kâfirlerin kıyamet/kabir sonrası dünyada kalış sürelerini gerçekte olduğundan çok daha kısa (bir gün veya daha az) algılamalarını konu edindiği noktasında birleşir; bu kısalığın dehşet, pişmanlık veya dünyanın ahiret karşısındaki geçiciliğinden kaynaklandığı ortak vurgudur. Zemahşerî ve Kurtubî ise farklı bir ayet/ifade üzerinden dil ve belağat odaklı bir açıklama sunar.

Differences

Taberî ve İbn Kesîr bu unutmanın/algı kaymasının sebebini dehşet ve hüccetten kaçma amacına bağlarken, Beydâvî bunu hem şiddetleri görme hem de dünyevi zevkleri boşa harcamış olma pişmanlığıyla ilişkilendirerek psikolojik boyutu genişletir. Fahreddin er-Râzî konuyu 'nahnu a'lem' ifadesinin anlamı ve kabirde kalış süresi tartışmasına taşıyarak ayetler arası delillendirmeye yönelir. Zemahşerî ve Kurtubî ise tamamen farklı bir ayet bağlamında, peygamberin görevinin zorlayıcı olmayıp sadece tebliğ olduğunu dil tahlili yoluyla ele alır; bu farklılık, incelenen ayetlerin veya müfessirlerin öncelikli yönteminin (rivayet ağırlıklı/dil ve belağat ağırlıklı) farklı olmasından kaynaklanır.

Historical context

Taberî'nin erken dönem rivayet ağırlıklı yaklaşımı, sonraki müfessirlerde (Zemahşerî, Râzî, Kurtubî, Beydâvî) dil, belağat ve ayetler arası karşılaştırmalı okumayla zenginleşerek devam etmiş; İbn Kesîr yine rivayet temelli çizgiye dönerek Taberî'ye yakın bir izlek sürdürmüştür. Temel tema (dünyanın kısalığı algısı ve peygamberin zorlayıcı olmayan konumu) farklı yöntemlerle ele alınsa da özünde sabit kalmıştır.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, zamanın algılanışının göreceliği ve dünya hayatının geçiciliği üzerinde durarak, insanın zamanını nasıl değerlendirdiği konusunda bir öz-muhasebe zemini sunabilir; bu da sabır ve ihlas temalarıyla ilişkilendirilebilir. Ayrıca peygamberin zorlayıcı değil davet edici bir tutum sergilemesi, günümüzde de yapıcı iletişim ve hoşgörü/diyalog anlayışına dair ihtiyatlı bir hatırlatma olarak düşünülebilir. Bu okuma, kesin bir sonuç iddiasından çok, zaman bilinci ve nazik üslup üzerine düşünmeye davet eder.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar