Bu metin, Bakara suresinin sonundaki 'nefsin gizli düşünceleriyle sorumlu tutulup tutulmayacağı' meselesiyle ilgili rivayetleri toplamaktadır. Taberî, bir grup âlimin bu ayetin daha önceki bir ayeti (kalpten geçenlerle sorumluluk hükmünü) nesh ettiğini söylediğini, başka bir grubun ise ayetin muhkem olup nesh olmadığını, kişinin ancak fiilen işlediği veya kalbinde ısrarla tasarladığı şeylerden sorumlu tutulacağını savunduğunu nakletmektedir. İkinci görüşe göre Allah, mü'minlerin sadece niyet aşamasında kalan şeylerini bağışlar, kâfir ve münafıkları ise bundan da sorumlu tutar.

هذه الآية محكمة غير منسوخة، والله عز وجل محاسب خلقه على ما عملوا من عمل وعلى ما لم يعملوه مما أصروه في أنفسهم ونووه وأرادوه، فيغفره للمؤمنين، ويؤاخذ به أهل الكفر والنفاق

Bu metinde Zemahşerî, Hz. Nûh'un kavmi için kurtuluş duasında bulunmaktan neden men edildiğini açıklar; ayetin onları zalim olarak nitelendirmesi, hikmetin gereği olarak boğulmalarının kaçınılmaz oluşu ve uzun süre kendilerine mühlet verildiği halde sapkınlıklarında ısrar etmeleri sebebiyle üzerlerine kesin hüccetin sabit olduğunu belirtir. Bu durumda onların ancak ibret alanlar için bir ibret vesilesi kılınmalarının kaldığını, nehyin ardından helaklerine ve onlardan kurtuluşa hamd emrinin getirilmesiyle bu meselenin son derece vurgulandığını ifade eder.

لما تضمنته الآية من كونهم ظالمين ، وإيجاب الحكمة أن يغرقوا لا محالة ، لما عرف من المصلحة في إغراقهم ، والمفسدة في استبقائهم

Kurtubî'ye göre bu ayette geçen 'ما كسبت' ve 'ما اكتسبت' ifadeleri iyilik ve kötülükleri kastetmektedir; bu görüşte müfessirler arasında ihtilaf yoktur. İyilikler için 'لها', kötülükler için 'عليها' kullanılması, iyiliklerin kişinin sevinerek kazandığı ve mülküne kattığı şeyler olması, kötülüklerin ise ağır yükler ve vebal taşıyan şeyler olmasından kaynaklanır. Ayrıca 'كسبت' ve 'اكتسبت' fiillerinin farklı sigalarla gelmesi, iyiliklerin zorlanmadan (Allah'ın emri istikametinde) kazanılması, kötülüklerin ise mübalağa vezniyle gelerek işlenmesinde bir ağırlık/zorlama bulunduğunu ifade eder.

وجاءت العبارة في الحسنات ب لها من حيث هي مما يفرح المرء بكسبه ويسر بها فتضاف إلى ملكه وجاءت في السيئات ب عليها من حيث هي أثقال وأوزار ومتحملات صعبة

İbn Kesîr'e göre bu ayet, Bakara sûresinin son ayetlerinde geçen dualar (unutma, hata, ağır yük yükleme, af, mağfiret ve düşmanlara karşı yardım talepleri) ile ilgilidir ve Allah'ın bu dualara icabet ettiğini bildiren 'قال نعم' / 'قد فعلت' hadisleriyle desteklenmektedir. Ayetin, önceki ümmetlere yüklenen ağır ve zor teklifleri (ağlâl ve isâr) bu ümmetten kaldırdığı, bunun Hz. Peygamber'in 'hanîfiyye-i semha' dini ile geldiğinin bir tezahürü olduğu belirtilir. Ayrıca hata, unutma ve zorlanma durumunda sorumluluğun kaldırılmasının, sahabenin önceden içine düştüğü sıkıntıyı (vesvese meselesini) neshedip kaldıran bir hüküm olduğu ifade edilir.

وهذا من لطفه تعالى بخلقه ورأفته بهم وإحسانه إليهم وهذه هي الناسخة الرافعة لما كان أشفق منه الصحابة

Beydâvî'ye göre ayetteki 'kazandığı' ve 'işlediği' ifadeleri kişinin iyilik veya kötülüğünün yalnızca kendisine ait olduğunu, başkasının bundan yararlanmayacağını veya zarar görmeyeceğini gösterir. Hayır için 'kesb', şer için ise 'iktisab' kelimesinin seçilmesi, şerrin nefis tarafından arzu edilip çekilmesi nedeniyle onun elde edilişindeki çabayı, hayrın ise bu yoğunlukta olmadığını yansıtır. Duadaki 'unutma veya hata' ifadesi ise sadece unutma/hataya sürükleyen ihmal ve gaflet için sorumluluğun kaldırılmasını, bizzat unutma ve hatanın kendisinin aklen sorumluluktan muaf olmadığını belirtir.

وتخصيص الكسب بالخير والاكتساب بالشر لأن الاكتساب فيه احتمال والشر تشتهيه النفس وتنجذب إليه فكانت أجد في تحصيله وأعمل بخلاف الخير

Bu müfessire göre, ayette geçen sözün Allah'ın sözü değil müminlerin sözü olduğu ve bu nedenle delil olamayacağı iddiası zayıftır; çünkü Allah bu sözü onları övmek ve yüceltmek bağlamında nakletmiştir, bu da onların bu sözde doğru olmalarını gerekli kılar. Şayet yalan söylemiş olsalardı bu söz sebebiyle yüceltilmeleri caiz olmazdı.

فبسبب هذا الكلام وجب أن يكونوا صادقين في هذا الكلام